525.Az

Bir ömrün qoşa qanadı


 

Bir ömrün qoşa qanadı <b style="color:red"></b>

əməkdar mədəniyyət işçisi


Haqqında danışacağım müasir yazıçı hamının sevə-sevə oxuduğu – “Mənim dünyamın adamları”, “İtirilmiş səs”, “Səs qərib olmur”, “Xallı gürzə”, “Fred Asif”, “Nəğməli xatirələr”, “Oxu, gözəl”, “Muğam dünyasının Xanı”, “Burdan bir  atlı keçdi”,  “Səsin ruhu”, “Mən olmayanda dostum ol”, “Sənətkar ömrünün izləri”, “Ruhların üsyanı”, “Mübariz”, “Ölüm mələyi” və s. kimi bədii və bədii-publisistik kitabların müəllifi Mustafa Çəmənlidir.

 

Yazıçılıq da fəhləlikdir, öz əzablı yolları var. Yazıçı həmişə öz mənəvi aləmindən qaynaqlanan, həm də xalqını düşündürən, maraqlandıran və narahat edən mövzuları seçib bədii şəkildə qələmə almaqla həm oxucunun arzu və istəklərini həyata keçirir, həm də öz yaradıcı mövqeyini təmin edir. Mustafa Çəmənlinin əsərlərindəki qəhrəmanlar həyatdan götürülmüş, tədqiq etdiyi, yaxşı bələd  olduğu tarixi şəxsiyyətlərdir. Onun əsasən tarixi mövzulara müraciət etməsi heç də təsadüfi deyil.

 

Mustafa Çəmənli gözü qabağında baş verən Qarabağ müharibəsinin, orada cərəyan edən hadisələrin, müharibənin xalqımıza vurduğu zərbələrin, ölkəmizə dəyən ziyanın, əsir düşmüş torpağın,  yurd-yuvasını tərk etmiş qaçqın, köçkünlərin şahidi kimi qəlbinin ağrısını, nisgilini hiss və həyəcanlarını qələmə aldığı əsərlərinin canına hopdura bilmişdir.

 

Məhz buna görə də Mustafa Çəmənli müasirlərinin ədəbi düşüncəsinə qüvvətli təsir göstərən sənətkarlarımızdan biridir. Odur ki, çox  oxunur və sevilir.

 

Ədəbi tənqidin birinci vəzifəsi yazıçının əsərlərini doğru təhlil  etməkdən ibarətdir. Onu da bilirəm ki, hər bir yazıçının əsəri nə qədər yüksək, ədəbi meyarlara cavab versə də, öz yaradıcı mövqeyində müəyyən əhəmiyyətə, dəyərə malikdir. Yazıçıların ədəbi yaradıcılığından danışmaq, rəy söyləmək, qiymət vermək ədəbiyyatşünaslarımızın, tənqidçilərimizin işidir. Mustafa Çəmənlinin ədəbi yaradıcılığından indiyə kimi çox yazıblar, bundan sonra da yazacaqlar. Bu haqda geniş danışmaq fikrində deyiləm. Sadəcə, onun mənim gözümün qarşısında bir müəllif kimi işləyib hasilə gətirdiyi çox gözəl bir kitab haqqında bəhs edəcəyəm. Bu, “Leyli və Məcnun – 100 il səhnədə” adlanır. Bu kitabı işləyib başa çatdırmaq çox zəhmət tələb edirdi. Zarafat deyil, 100 il səhnəmizdə qoyulan bu əsərin bütün materiallarını əldə etmək, orada iştirak etmiş çoxsaylı sənətkarlar haqqında məlumat toplamaq, onların şəkillərini arayıb-axtarıb əldə etmək böyük zəhmət, fədakarlıq tələb edirdi. Bunları Mustafa müəllim bacardı. Buna görə onun nə qədər mənəvi və fiziki güc sərf etdiyinin mən şahidi olmuşam.

 

Arxivləri gəzib-dolaşdı, dünyasını dəyişmiş müğənnilər, vaxtilə xalqımıza bəlli rollarda oynamış (indi heç adları da çəkilmir) aktyorlar, rejissorlar, dirijorlar, konsertmeysterlər, xormeysterlər, baletmeysterlər, rəssamlar, bir sözlə, yüzlərlə sənətkar haqqında məlumat toplamaq, onların sağ qalan qohumlarını soraqlayıb tapmaq, onlarla görüşmək, müəyyən faktları dəqiqləşdirmək, şəkillərini əldə etmək və i.a. və s. kimi çətin başa gələn, çox zəhmət, enerji, səbir, hövsələ tələb edən işin öhdəsindən gəldi. Buna görə də nə qədər əsəb keçirdiyini gördüm. Buna baxmayaraq, o, belə bir ağır işi başa çatdıra bildi. Sadaladıqlarım hələ  axtarış, fakt toplamaq idi. Sonra materialların bədii cəhətcə işlənməsi, qaydaya salınması, xronoloji düzülüşü, şəkillərin düzgün yerləşdirilməsi və s. başlandı. Bir sözlə, Mustafa Çəmənlinin “Leyli və Məcnun – 100 il səhnədə” kitabı öz mövzu  əhatəsinə görə mədəniyyət tariximizdə ilk təşəbbüsdür. Özünün qeyd etdiyi kimi: “... 100 il ərzində Üzeyir bəyin əsərinə məhəbbət bəsləyən, ürəkdən-candan ona bağlanan, onu köhnəlməyə, səhnədən düşməyə qoymayan sənətkarlar haqqında” abidədir.

 

Onu qeyd etməyi vacib bilirəm ki, o bu kitabı xüsusi şövqlə hazırlayırdı. Çünki onun milli musiqimizə, xanəndəlik sənətinə, xüsusən xalq muğamlarına böyük rəğbəti, məhəbbəti var. Təsadüfi deyil ki, onun 90-dan çox musiqili ədəbi verilişi, aparıcısı olduğu ədəbi-bədii gecələrin videoçəkilişləri “Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin və başqa telekanalların fondunda, Dövlət Səsyazma  Arxivində saxlanılır. Bu belə də olmalı idi. Mustafa müəllimin milli musiqimizə bu qədər bağlılığı, vurğunluğu onun qanından, canından, yaddaşından  gəlir (əksər qarabağlılar kimi). Amma onu başqalarından fərqləndirən böyük xoşbəxtliyi ondadır ki,  Allah-taala ona həm gözəl yaddaş, həm də qələm verib ki, dilmanclıq eləsin, qələmi ilə yatmış ruhları, yaddaşları oyatsın, qafil insanları silkələsin. Odur ki, Mustafa müəllimin “Leyli və Məcnun – 100 il səhnədə” kitabı Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə nəfis, gözəl şəkildə çap edildi. Düşünürəm ki, Azərbaycan musiqi mədəniyyətinə bu, böyük hədiyyə oldu. “Leyli və Məcnun” –100 il səhnədə” kitabı  respublikamızda ilk sənədli bədii ensiklopedik əsərdir. Müəllif  bu kitab üstə o qədər  ki əziyyət çəkib, mən deyərdim ki, bu, həm də tədqiqat işidir.

 

Mən bu yazıda müəllifin tək bir kitaba çəkdiyi zəhmət haqqında söhbət açdım ki, qələm sahiblərinin nə çəkdiyini duymaq olsun. Bir də axı Mustafa Çəmənli təkcə yazıçı deyil, həm də cəfakeş redaktordur. Bu iki peşə onun varlığında vəhdət təşkil edir. Onu da deyim ki, nəşriyyatlarda əvvəllər yazıçı-redaktorlar daha çox idi. Onlar nəşriyyatlarda redaktor  işləsələr də, yazıçı, şair kimi tanınırlar. Məsələn, vaxtilə “Gənclik” nəşriyyatında işləyən Ə.Babayeva, H.Arif, İ.Qarayev, İ.Tapdıq, Ç.Əlioğlu, F.Sadıq, Ə.Salahzadə, Z.Şahsevənli, H.Orucov, Ş.Nasir, M.Ələkbərli, M.Namaz və bir çoxları mənim həmkarlarım idi. Ömrüm yaradıcı insanların arasında keçdiyi üçün həmişə bir sual məni düşündürüb ki, axı redaktorluq peşəsi çox çətin sahədir, necə olur ki, belə ağır bir işlə yanaşı, bu insanlar vaxt tapıb özləri üçün kitab da yaza bilirlər? Əlyazmasının keyfiyyətindən asılı olmayaraq onu işləyib kitab halına gətirmək nə qədər vaxt, zəhmət tələb edir. Xüsusən səhlənkar, naşı “yazarların” əlindən çıxan yazılar redaktor yazığın “dərisindən” çıxır. Çapala ki, bundan kitab çıxsın. Belə məqamlarda yazıçı-redaktor neyləsin, bu cür “çiy” kitabı işləsin, yoxsa beynində düşünüb-daşındığı, gecə-gündüz onu narahat edən əsərini yazsın? İllah da təb gələndə yazıçı-redaktorlar çox əsəbi görünürlər. Həmkarlarımın belə ovqatlarını çox müşahidə etmişəm. Axı necə əsəbiləşməsin, beyninin məhsulunu kağıza köçürmək istəyir, fürsət tapmır. Bu iş şəraitindən də uzaqlaşa bilmir. Ailə saxlayır, neyləsin? Ona görə də bu yükü üzərinə götürməli, həm də işinə vicdanla yanaşmalıdır. Amma etiraf edim ki, buna hər yazıçı-redaktor əməl etmir. Mustafa Çəmənli isə bir redaktor kimi  işinə can yandıran insandır. O, əlinə aldığı kitabı (əlyazmasını) bütöv görə bilir. Onun əyər-əskiyini o saat görüb düzəltməyə çalışır. Bütün həyatı nəşriyyatda keçdiyi üçün bu sahədə bişib. Belə ki, kitabın keyfiyyətli çıxması üçün onun ön sözündən tutmuş, içərisində gedəcək şəkillərinə, kitabın üz qabığının rənginə, formatına qədər diqqət ayırır, hər şeyi  təsəvvüründə canlandıra bilir, sonra fikirlərini aidiyyəti olan sahələrə – müəllifə, rəssama, kompyuter dizaynına və b. bildirir, onlarla məsləhətləşir. Bax, burda redaktor səriştəsi, redaktor mövqeyi özünü büruzə verir. İmkanı daxilində redaktorluğun müqəddəs prinsiplərinə sadiq qalır. Kitabın siqnal nüsxəsi çıxana qədər bütün proseslərə nəzarət edir.  Onun redaktorluğunun təməlində yazıçılıq durduğu üçün kitabın bütün tələblərini ödəməyə çalışır.

 

Kitab işi çox geniş sahədir. Nəşriyyata elmin, ədəbiyyatın müxtəlif sahələri üzrə əlyazmalar daxil olur. Ona görə də bunlara fərdi yanaşmaq tələb olunur. Çünki hər bir əlyazmada fərqli problemlərlə üzbəüz gəlirsən. Bu mənada redaktorun əlyazma üzərindəki işinin miqyasını təhlil etmək bəlkə bir yazıçının yaradıcılığını təhlil etməkdən qat-qat çətindir desəm, yanılmaram. Söhbət vicdanlı, səviyyəli, peşəkar redaktordan gedir. Hissə qapılıb, tələm-tələsik əsər yazan müəllifin işi redaktora gəlib çatanda, içərisindən o qədər problem çıxır ki, bunları müəllifin nəzərinə çatdıranda, sənətinə, özünə qiymət verən adam iradları qəbul edir, “özünə vurğun” müəllif isə nəinki qəbul edir, bunu özünə, yaradıcılığına qəsd hesab edir, bəzən hətta tələbkar redaktordan imtina edir. Belə məqamlarda yaradıcı-redaktora (yazıçıya) ehtiyac olur. Deməli, kimsə əl-qolunu çırmayıb beləsinə kitab  yazmalıdır. Nəşriyyatda dönə-dönə bunun da  şahidi olmuşam. Çünki qüsurlu kitabı çap eləmək olmaz.

 

İndi isə vəziyyət başqa cürdü. İmkanlı adamlar yazıçılıq həvəsinə düşüblər, qələmli insanlara sifarişlə kitab yazdırırlar, utanıb-qızarmadan adlarını əlyazmasının titul səhifəsinə yazıb, sonra şişə-şişə onu nəşriyyata təqdim edirlər, “Yoğurmadım, yapmadın, hazırca kökə tapdım” misalı burda lap yerinə düşür. Bir də görürsən ki, bunlar “əməlli-başlı” yazıçı, dramaturq və s. oldular. Əllərini ürəklərinin üstünə qoyub, arzu-kamlarına çatdılar. Amma düşünmürlər ki, axı yazıçılıq peşə deyil, istedaddır. Allah da bunu hamıya vermir.

 

Qüsursuz kitabın şərtləri  çoxdur. Burda redaktordan xüsusi səviyyə, qabiliyyət, fitri istedad, təcrübə, işinə zövqlə yanaşmaq tələb olunur. Bu işi gərək sevəsən, ona can yandırasan. Əgər bunlar varsa, bir də bura VİCDANI  əlavə etmək lazımdır. Mustafa Çəmənli məhz belə redaktordur. O, “Naşir” jurnalının birinci nömrəsində çap etdirdiyi “Redaktor və ədəbi redaktə haqqında” adlı məqaləsində yazır: “Redaktor hər şeydən öncə vətəndaş olmalıdır, əlyazmaya dövlətçilik, milli təəssübkeşlik prizmasından yanaşmalıdır. Redaktə etdiyi  hər bir kitaba yalnız bu günün yox, həm də gələcək nəslin gözü ilə baxmalıdır. Sabah millətin başına qaxınc olacaq bir kitab çap olunmasa yaxşıdır. Hər bir yaxşı kitab nəsillər arasında mənəvi körpüdür. Bu körpünün özülü çox möhkəm olmalıdır”. Onun əlindən çıxan kitablar dediklərinin sübutudur. Onun istər tərtib etdiyi, istərsə də redaktoru olduğu bütün kitabların öz siması, görkəmi, sanbalı, səliqə-sahmanı, bütövlüyü var. H.Sarabskinin “Köhnə Bakı”, F.Şuşinskinin “Azərbaycan xalq musiqiçiləri”, “Şuşa”, B.Məmmədovun “Qarabağın baməzə adamları”, Rafiq Atakişiyevin “Gəncə dram teatrı”, Ramiz Zöhrabovun “Azərbaycan muğamları”, Xurşidbanu Natəvanın “Neçin gəlməz”, N.Gəncəvinin “Lirika”, R.Məcidin “Əlvida və Salam”,  S.Ağababayevanın “Zamanla üz-üzə”, İ.Rəhimlinin “Yeniləşən mədəniyyət, məkanlar” silsilə kitabı və Mustafa Çəmənlinin Heydər Əliyev Fondunun layihəsi çərçivəsində hazırlanıb “Təhsil” nəşriyyatında nəşr olunan “Arif Babayev–70”, “Habil Əliyev–80”, “Əlibaba Məmmədov–80”, “Canəli Əkbərov–70”, “Ağaxan Abdullayev–60” albom kitabların mətn müəllifi kimi də əziyyətləri ölçüyə gəlməzdir.  Mustafa Çəmənlinin bu sahədə gördüyü işlərin miqyası, belə demək olarsa, coğrafi ərazisi çox genişdir. Bütün bunlar hamısı redaktorun zəhməti, diqqəti hesabına başa gəlib.

 

Redaktor söz adamı olmalıdır, ehtiyat sözü həmişə yerli-yerində işlətməyi bacarmalıdır. Mustafa Çəmənli məhz belə  – sözünün yerini, sanbalını bilən adamdır.  Şair Vaqif Bəhmənli demişkən:

 

...Bir də görürsən ki, 
 gənc 
 həm də 
 qalınqabırğa bir söz 
 burnunu soxur 
 bilmədiyi işin içinə. 
 Yaxud da 
 gəlməyi vacib olan 
 abırlı bir söz 
 lap... dibdə 
 utanır, gəlmir, 
 durur uçuna-uçuna.... 
    
 Mətndəki ziddiyyətli, təzadlı fikirlər, uyuşmazlıq, savadsızlıq, səriştəsizliyə dəlalət edir ki, sonda da haqlı  qınağa səbəb olur. Bu cəhətləri redaktor intuisiyası ilə vaxtında görüb aradan götürməyi bacarmalıdır. Bir sözlə, o, həmişə sözün yerində işlənməsinə fikir verməlidir.  Təkrar və təzadlı fikirləri ləğv etməlidir.

 

Mustafa Çəmənli sözə, sənətinə, yaradıcılığına, redaktorluq peşəsinə də həmişə ləyaqətlə xidmət edib. Bu iki xətt – yaradıcılıq və redaktorluq onun taleyinə yazılmış qoşa qanaddır. Hər ikisi sözdən keçir.

 

Qarabağın dilbər guşəsində – Çəmənlidə doğulub boya-başa çatan Mustafa Çəmənli kifayət qədər mənalı, zəngin ziyalı ömrü yaşamışdır. Uşaqlığı cənnət kimi gözəl diyarda keçən bu yazıçı-redaktor kəndinin büllur sularından içib, təmiz havasından udduqca özü də saflaşıb, durulub, bu yerlərin ruhu oxşayan kövrək hisslərindən, şirin duyğularından şirə çəkib. Bu şirədən onun yaradıcılığına da, redaktorluq fəaliyyətinə də lazımi qədər pay düşüb. Bu bütöv, yaradıcı ömürdə Mustafa müəllimə yeni-yeni uğurlar arzulayıram. Qoy o bu xoşbəxt ömrünü ailəsi, nəvələri ilə birgə, gözüdolusu yaşasın.  
 




02.06.2014    çap et  çap et