Balzak həyatı beşiklə məzar arasındakı sınaq müddəti adlandırırdı. Qaçhaqaçla, qovhaqovla müşayiət olunan bu sınaq müddətində bilinməyən istiqamətə axışan kütləyə qarışıb gedirik və bu axının son nöqtəsi heç kimi maraqlandırmır. Əslində bu son nöqtənin nə olduğunu hamımız bilirik, amma sonuca gəlib çatana qədər onu düşünməməyə, yada salmamağa çalışırıq. Təhtəlşüurumuzda yerləşən ölüm qorxusundan dolayı bu çabaları, mübarizələri aparırıq. İllərlə özümüzü xərcləyirik, hər vasitə ilə ölümdən qaçırıq. Hara? Ölümə doğru, yalnız ölümə...
Qədim Roma filosofu Antsi Boetsi yazır ki, ölüm haqqında fikirlər ölümdən də qəddardır. Ölüm niyə bu qədər qorxuncdur nəzərimizdə? Bəlkə bilinməzliyinə, ölümdən sonra nələr baş verəcəyindən xəbərsiz olduğumuza görə? Axı həyat da belədir. Bir dəqiqə sonra nə olacağının bilinməzliyində yaşamırıqmı? Bəs niyə həyatı sevirik, ölümü yox? Bəlkə yaşadığımız suç, günah dolu həyat tərzinin sonucundan qorxub müxtəlif dinlərin şüurumuzda kök saldığı “etdiyin əmələ görə cavab vermək” gerçəyidir bizi ölümdən çiyrəndirən? Fransız yazıçısı Şarl Lui Filipin fikrincə, insanlar arasında ədalətlə bölüşdürülən yeganə şey ölümdür. Məntiqlə, ədalət qorxutmamalıdır axı?
Bəlkə Tanrı hüzurunda günahlarımızın etirafı və cəzalanacağımız qorxusuyla ölümdən ölümə qaçırıq. Deməli, vicdanımız “yüklüdür”, suçludur ki, ölümü bircə addımda keçə bilmək cəsarətini özümüzdə tapmırıq, bunu sakitcə qəbul edə bilmirik. “Cəza”dan, yaxud “mükafat”dandan” asılı olmayaraq, bizi belə təşvişə salan nədir əslində? Dinin qorxunc şəkildə, ətürpədən təsvir etdiyi Cəhənnəm qorxusumu? Əgər nəsibimiz Cəhənnəmdisə, qorxmaqla nə dəyişəcək? Cənnət və Cəhənnəm də bizim şüurumuzda mövcud deyilmi? Yaxşı bir əməldən sonra duyduğumuz nirvana hissi Cənnət, etdiyimiz bir günahdan, bədxahlıqdan sonra yaşadığımız vicdan əzabı da Cəhənnəmdi elə... Əgər bütün həyatımızı İlahi Qüvvənin istəyinə zidd yaşamışdıqsa, bunun üçün cavab verəcəyimizi bilirdiksə: 1.Gərək Cəhənnəmi fikirləşəydik. 2. Tanrının tövbə qapıları açıqdır. 3. Tanrının ziddinə gedəndə qəhrəman idin, bəs ölümün adı gələndə niyə titrəyirsən? Göstərsənə “qəhrəmanlığını”!
Bəlkə yenidən mövcud ola bilməməyimizin mümkünsüzlüyündən doğur özünüqoruma instinktimiz? Axı biz onsuz da mövcud olmadığımız zamanda mövcud olub-olmayacağımızı nə düşünmək, nə də hiss etmək durumunda deyildik. Elə isə yenidən mövcudluğumuz haqqında fikirləşməyimiz belə absurddur: 1. Biz ən müxtəlif şəkildə yenidən mövcudiyyət tapa bilərik. 2. Nə mövcudluğumuz, nə də qeyri-mövcudluğumuz əbədiyyətin fonunda əslində heç bir məna kəsb eləmir.
Bəlkə sevdiklərimizdən əbədilik qopma qorxusu canımıza vicvicə salır? Burada bir az duruxuram, amma çox ləngimirəm: Biz öz ölümümüzü fikirləşəndə də eqoizmimiz ön plana gəlir, sevdiklərimizlə olmayacağımızın qısqanclığına qapılırıq, bizi yalnız hərdənbir xatırlanacağımızın və gec-tez unudulmağımızın vahiməsi basır. Beləcə, qaranəfəs, yıxıla-dura fani olan nələrəsə görə ömrün əvəzolunmaz illərini havaya sovurub o dünyaya qara qəpik kimi gedirik hər baxımdan: ötəri hisslərin, şöhrətin, mövqenin və dolayısıyla hamımız maddiyyətin ardınca qaçırıq. Ən sonda isə Ölümə yaxalanırıq. Bütün maddi həvəslərimizin nəticəsi kimi sonda Ölüm bizə gülür. Bəlkə də həyat müəyyən qədər ruhanidir, mənəvidir, çünki bu zaman Ruhla bir yerdəsən və ruhun nəsə xeyir iş görə bilər. Nə qədər ki, həyatdayıq, vücudumuzu Ruh idarə edir. Ölüm isə tamamilə cismanidir, maddidir. Ölüm gələndə ruh gedir, bütünlüklə – ömrüboyu ardınca qaçdığımız maddiyyət – cəsəd qalır. Ölümlə ruh bir arada ola bilməz, biri varsa, o biri gedəcək. Epikür deyən kimi: “Ölüm insan üçün heç nədir, çünki biz mövcud olanda, ölüm olmur, ölüm gələndə isə biz olmuruq”.
Bəzən də Ölümü sözün bütün mənalarında biz özümüz çağırırıq. Belə bir stereotip formalaşıb ki, intihar edənlər iradəcə
zəif adamlardır. Qismən razı deyiləm. Şüuraltında gizlənən özünüqoruma instinkti bizi hər zaman təhlükə anından və məkanından uzaqlaşmağa sövq edir. Nə ediriksə edək, instinktlər bizə təsir göstərir, idarə etməyə çalışır. Böyük prospektlərdən keçəndə son dərəcə diqqətliliyimiz də, yanğından uzaqlaşmağımız da, cərrahi əməliyyatdan və doğuşdan qorxmağımız da – bir sözlə, öncə ağrıdıb sonra öldürə bilən hər şeydən var gücümüzlə qaçmağımız elə Ölümdən qaçmağımızdır. Fikrimcə, intihar edənlərdə əksəriyyətdən fərqli olaraq, şüur təhtəlşüura qalib gəlir. Onları artıq nə bir daha mövcud olub-olmayacaqları, nə unudulmaqları, nə doğmalardan, qohumlardan ayrılmaları, ən ümdəsi isə əksər dinlərin özündə ehtiva etdiyi-intiharın Cəhənnəmlə nəticələnəcəyi ehkamı düşündürür. Heç qorxutmur da. Yaşadığı həyatın mənasızlığının fərqinə varınca, həyat-ölüm məsələsində öz qərarlarını verənlər sanki onları Yaradanın özləri haqqında ölüm hökmü vermələrini ya istəmirlər, ya da buna səbirləri çatmır. İstənilən halda isə Tanrı güclüdür. Çünki: 1.İntihar edənlər də məhz Tanrının kodlaşdırdığı anda özlərini bitirirlər. 2. İntihar cəhdçiləri ölümü seçməklə qeyri-adi heç nəyi seçmirlər, hamımız üçün əvvəl-axır Tanrının bəlirlədiyi sonu tezləşdirirlər.
Deməli, intihar edənlər də ən güclülər və ən asilər olsa belə, yenə də Tanrının müəyyənləşdirdiyi ölümü seçirlər. Tanrının təklif etdiyi Həyat və Ölümdən qeyri üçüncü alternativ olmadığına görə, həm itaətkar, həm də asi əslində Tanrıya tabedir. Bu tabeçiliyi hiss etdiyindəndir ki, İNSAN (böyük hərflərlə yazılan) öz yaradılış mahiyyətinə etiraz edir. Özünə seçim haqqı verilmədiyindən suisidə meyilli insanlar sanki həm Tanrıdan, həm də öz tabe mahiyyətlərindən qisas yolu kimi intiharı seçirlər. Onlara elə gəlir ki, miskin mahiyyətlərini, tabe mövcudiyyətlərini bitirməklə Tanrının onları idarə etmək cəhdinə qarşı çıxırlar. Öz Tanrısına qarşı çıxmaq absurddur. Çünki seçim yoxdur. Bəzən deyirlər ki, intihar İblisin təhriki ilə baş verir. Amma İblisin varlığı da məsələnin mahiyyətini dəyişmir. Tanrı əvvəl İblisi, sonra daha mükəmməl olanı – İNSANı yaratdı. Tanrı sübut etdi ki, İblisdən daha yaxşısını yaratmağa qadirdir. İblis də Tanrıya tabedir. Xeyirin Cənnətlə mükafatlandırılacağını, Şərin Cəhənnəmlə cəzalandırılacağını da Tanrı müəyyənləşdirir. İblis də bütün hallarda insanı yalnız Tanrının göstərdiyi iki yoldan birinə – Şərə sürükləyir. Deməli, İblis ən pismi, ən yaxşımı halda, hansı ifadənin burda təbiri caiz olmasını seçmək də asan deyil, yenə insana Tanrının bəlirlədiyi, yalnız Tanrıya məlum yoldan başqasını təklif edə bilmir. Hətta özünü Tanrıya rəqib sayan İblisin də “RƏQİB”inin seçdiklərindən başqa variantı, ayrı seçimi yoxdur. Beləliklə, İblis də Tanrıya tabedir və Tanrı tabeçiliyində olan İblislə İnsanın dostluğu yaxud müttəfiqliyi heç vaxt səmimi olmayacaq. Tabeolanlar Tabeedənə qarşı hər biri əslində öz xeyri üçün yalnız müvəqqəti ittifaq bağlaya bilərlər. İblis də İnsanı öz dostu, müttəfiqi etmək istəyi ilə özünü aldadır sadəcə. İnsanla İblis hətta müəyyən müddətə birləşsələr də, dostlaşsalar da, bu müvəqqətidir, bu ittifaq dağılmağa məhkumdur. Çünki paxıllıq anlayışı olan yerdə vəhdətdən söhbət gedə bilməz. Birgəlik yalnız səmimi sevgi olduqda mümkündür. İnsanla İblisin sevgisi söhbət mövzusu ola bilməz. İblis İnsandan əvvəl yaradılsa da, özünü yalnız dildə yaradılış etibarilə sonrakından üstün sayır. İblis İnsana paxıllıq edir, paxıllıq isə qibtə edilənin yerində olmaq arzusundan doğur. Ancaq İblis heç bir halda İnsanın yerində ola, ona bənzəyə bilmir, onun yerində olmağı bacarmadığına görə, əksini istəyir-İnsanı özünə oxşatmağa çalışır. İblisin İnsana paxıllığının əsas səbəbi özünün yaradılış mahiyyətinin daha bəsit olmasıdır. İblis Oddan yaradıldı, İnsan Torpaqdan. Od hər şeyi yandırıb-yaxa bilər, Torpağı da üzdən qarsalaya, qovura, zahirən qaralda bilər, amma daxilinin dərinliklərinə qədər nüfuz etmək, içərilərinə qədər tamamən yandırıb məhv etmək gücünə malik deyil. Deməli, özlüyündə İblisin İnsanı tam məhv etmək gücü yoxdur, ola bilməz. İblisə uyaraq yalnız üzdən qarala, qarsıla, qovrula bilərik, yalnız bir müddətlik yaratma, nəsə bitirmək gücümüzü itirə bilərik, Odun əbədilik yaşama gücü varsa, Torpağın da daim yenilənmək, yenidən üstündə nələrsə bitirmək gücü var. Torpaq nələrəsə həyatverici qabiliyyəti ilə başdan-başa sevgi mahiyyətlidir. Tanrı İblisə İnsandan fərqli olaraq sevgi hissi bəxş etməyib. Çünki hər ikisinin mahiyyətində sevgi olan iki qüdrətli varlıq birləşsə, onda sözün əsl mənasında Tanrıya rəqib ola bilərdilər. Amma ayrı-ayrılıqda Sevgi və Nifrət tam və səmimi birləşmək iqtidarında deyil. Heç bir Tabeedici tabeliyindəkilərin sevgi ilə özünə qarşı birləşməsini istəmir, istəməz. Amma Tanrı Tabeedici olmaqla bərabər, həm də Sevgi mahiyyətlidir. Tanrı İnsanı ÖZünə bənzər yaratdı. Deməli, yalnız iki sevgi mahiyyətlinin həqiqi birləşməsi mümkündür, İblis artıqdır, sadəcə sınaq üçün ortalıqdadır. Tanrı İblisə yalnız Ölümə qədər İnsanı “ələ keçirmək” fürsəti verir, Ölümdən sonra Sevgisinə-İnsana sahib çıxır Tanrı. İNSAN Ali Həqiqət adlandırdığını bilmək və dərk etmək üçün ömrünü bəzən İblislə birgə xərclədiyinə baxmayaraq, əvvəl-axır hər şeyin əbəs olduğunu anlayıb sadəcə öz mahiyyətinə –Sevgiyə-Tanrıya qayıdır. Hər şey öz mahiyyətinə qayıdır. Həmişə belə olacaq. Sevgidən söz düşdüsə, Füzulisiz mümkün deyil ki:
Eşq imiş hər nə var aləmdə,
Elm bir qiylü qal imiş ancaq...
Ölüm də əslində İnsan üçün mahiyyətinə, qopub gəldiyi Sevgiyə qovuşmağın məqamıdır, Ölüm bu mənada hamımıza verilən şansdır. Və nə qədər ki, İnsanla İblis düşmən olacaq, Tanrı sevinəcək. Sevgilini sevindirməyin yaşatdığı həzzdən daha artıq zövq varmı?! Sezai Karakoç da bunu deyir:
Ölüm düşüncəsinin
məni sardığı bu anda
Verilməmiş hesabların qorxusuyla
Sənə gəldim...
Sevgili
Ey sevgili
Ən sevgili
Uzatma dünya sürgünümü mənim!
çap et