525.az türkiyəli şair Murathan Munganın öz həmkarı Birhan Keskinin şeir və "Solaxay Dəftərlər" kitabı barədə suallarını cavablandırdığı "Şeir sözün çoxunu ata bilməkdir" adlı müsahibəsini təqdim edir.
Birhan Keskin: Hörmətli Murathan, ilk növbədə, "Solaxay Dəftərlər" oxucusu olaraq sizə təşəkkür etmək istəyirəm. Sonra sizə ilk təəssüratlarımı söyləmək və suallar vermək istərdim. Bu kitabda illər keçdikcə bir-birinə bitişik çoxlu dəftərlər var, amma şair hər birində eyni dərviş, eyni yalnızlıq ustasıdır. Söhbətə buradan başlayaq?
Murathan Mungan: Dərviş köynəyi mənim üçün çox böyükdür və məni utandırar. Mənimki daha çox həyat bilgisidir, insani ədəbdir. Bunu görmək, baxmaq, heyrətlənmək, ürək gözünü açıq saxlamaq, həyat və insan halı ilə bağlı düşündürücü suallar vermək, illərlə, yollarla öyrəndiklərini süzmək bacarığı adlandıraq. Rodin heykəltəraşlığın tərifi haqqında belə demişdi: “Daşın çoxunu ata bilmək”. Bunu poeziyaya sözün çoxunu ata bilmək” kimi uyğunlaşdıra bilərik. Şeirdə dilüsyonu bilməyi vacib hesab edirəm. Gənc olanda bunu etmək asan deyil. Sən də şeirinlə imtahandan keçəcəksən. İnsanın “az, çox” deyimi ilə barışması üçün illər lazımdır.
Birhan Keskin: Əlavə edim: "Solaxay Dəftərlər" şairində təkcə dərviş və distillə ustası deyil, həm də qardaşının əlindən tuturmuş kimi şəkil, musiqi və fotoqrafiya tutan hauiki ustası Başo var.
Murathan Mungan: Bu mənim üçün gözəl bir iltifatdır! Əgər kitab məni bu barədə düşünməyə vadar edirsə, heç olmasa bu kitab üçün arxada otura bilərəm.
Birhan Keskin: Kitabı oxudum, üç-dörd gecə onunla yatdım və mənim qurduğum assosiasiyalar bunlardı. Rahat otura bilərsiniz. Məsələn; “Dəniz qumu ilə qumlu sarışınlıq” və buna bənzər bəzi sətirlər ağlıma Baltusun incə rəngini və yüngül teksturasını gətirdi. Hələ gənc ikən az qala bir kitab olan, ürəyimizi parçalayan “Tənha opera” yazmısınız. İllər keçsə, indi “Opera ürəkləri parçalayır, sevgilim/ Arya dediyin şüşə xəncərlə gizlənmək sənətidir” deyən şairin iki misra ilə danışması, ona görə bir az Başo deyirəm.
Murathan Mungan: Zaman keçdikcə insan ilk baxışdan boşluq kimi görünən sükutu, boşluqları və ya dizayn edilmiş məkanı şeirdə istifadə etməyi öyrənir. Bilirsiniz, sadəlik əldə etdiyiniz bir şeydir. Bu, zəhmət, incə işçilik və vaxtla qazanılan bir şeydir. Təbii ki, mən dərinliyi və intensivliyi olan, həm də oxucunun təxəyyülünə, zehni gücünə yer verən sadəlikdən danışıram. Məncə, şeirin uzun və ya qısa olması deyil, onun öz strukturunda nə qədər danışması önəmlidir.
Birhan Keskin: Təbii ki, bununla razıyam. Məsələ uzunluq və ya qısalıqda deyil. Üstəlik, "Solaxay Dəftərlər"də hər iki növdə şeirlər var. Bir-birinə əlavə olunan bu dəftərlərin hekayəsini bir az da genişləndirə bilərikmi?
Murathan Mungan: Əvvəlcə zamandan başlayaq. Bu, mənim keçmiş şeirlərimdən ibarət sonuncu kitabdır. İllər əvvəl onurğa sütununda “Solaxay Dəftərlər” yazılmış qovluğa şeirlər toplayanda bilirdim ki, belə olacaq. Bu kitabı bitirərkən tam bitmiş 46 şeiri cırıb zibil qutusuna atdım. Hətta kompüter fayllarını da sildim. Məsələ təkcə şeiri yazmaq deyil , həm də onu necə atacağınızı bilməlisiz. Pis şeirlərdi, yox, amma mənim üçün kifayət qədər yaxşı deyildi. Bilirəm, sən də mənim kimi çay həvəskarısan, dəmləmənin qədrini bilirsən. Vaxt vacibdir. Çünki poeziya bir sənət növüdür. Əgər sizin zamanınızdan keçə bilmədisə, heç vaxt keçə bilməz. Özünə qarşı qəddar olmağı bilməlisən, özünü başqalarının rəhmətinə buraxmayacaqsan, lazım olanda öz əlinlə özünü öldürəcəksən. Bundan sonra, başqaları nə deyirsə desin! Bilirsiniz, mən böyük vaxt adamıyam, ona görə də hər bir əsərim illəri əhatə edir. Təbii ki, dəftərlərin də Şairin romanı ilə kəsişən cığırları olub. Başqa kəsişmələr də var idi. Məsələn, payızda “Sfera” və “Ley xətləri” adlı iki kitabda toplayacağım poeziya sənəti ilə bağlı yazdığım qeydlərlə... Məzmun oxşarlığına nəzər salsaq, şeirlərin müəyyən mövzular ətrafında üst-üstə yığılması və bölgü məntiqi, "Solaxay Dəftərlər" və "Ətəyimdəki Daşlar" müəyyən mənada qardaş kitablardır. Müxtəlif tarixlərdə yazılan şeirlər müxtəlif maqnitlərə çəkilir və beynimdə birləşir.
Birhan Keskin: Poetik qeydləri qeyd etdiniz, kitabın sonunda "Bəyan" adlı uzun bir şeiriniz var. Bu şeir sənin öz poeziyasının periferiyasından, məkanından kənara çıxan bir şeirdir. Oxuyanda ağlıma İlhan Berkin poetik yazıları gəldi. Amma sən bunu şeir kimi yazmısan. İndi kitabın adını soruşmazdan əvvəl sizə bir şey deyim. Mən ibtidai sinifdə növbəyə qoyulmuş solaxayam. Deməli, mən təbii olaraq solaxay idim, amma müəllim məni sağ əlli etdi. Niyə Solaxay Dəftərlər?
Murathan Mungan: Əslində, mən şeirdə şeir ardınca şeir sitat gətirməyin tələsini bilirəm ki, bu da şairi hər an öz uçurumuna sürükləyə bilər, amma yenə də özümü saxlaya bilmirəm. Bəyanatla “Ətəyimdə daşlar”ın sonuncu “Ləkə, iz, qalıq” şeiri arasında bu mənada qardaşlıq var. Yay kinoteatrlarının son şeirini də buna əlavə edə bilərik. Həm də kitablarımın hər birinin sonuncu şeiri mənim üçün bir cümlənin qapısıdır, oxucu o qapıdan çıxır. Yığılmış şeirləri kitab halına gətirərkən oxucunu necə yola salacağım məni narahat edən məsələdir. Başqa bir sonluq: Bu, mənim poeziyamı elan edən son şeir olacaq. Kitabın adına gəlincə, tək və aydın cavab verə bilmərəm, gəlin birlikdə düşünək. Öncə bu sətirləri deyək: “Şeir yazanda bir qolum asılır / yazıb ağlımı itirməsin”. Şair mətndən xəbəri olan biri kimi ürəyimiz solda olduğu üçün şeirin sol əllə yazıldığını demək, bəlkə də oxucunu “Sol döşün altındakı daş”a göndərmək istəyib.
Birhan Keskin: Deyəsən mən tam zamanlı şair deyiləm, Murathan, kaş olaydım, zavod parametrlərim belədir. Amma mən ilk “hekayəmi” sənin şirin qamçınla “Qadınlar arasında” kitabında yazdım. Əslində hekayə yazmağı xoşlayırdım. "Zavallı Gənədə" iki hekayə var. Amma sualları verəcəm. Bu sizin müsahibənizdir, hə? Bizə ayrılan yeri yəqin ki, doldurmaq üzrəyik. Ona görə də son iki sualıma keçirəm. "Solaxay Dəftərlər"də səndən gəlib-gedən, zaman dediyimiz o böyük heykəltəraşdan, yer dediyimiz bu coğrafiyadan, bu ölkədən, bu evlərdən, toxunduğun çox şeylərlə bizə toxunursan. Bir pərdə kimi nazik və nazik bir xətt var: "Kosmos öz daxilində toplananlarla pozulur".
Bu xırıltılı məmləkəti sənin alovlu misrana əlavə edib soruşsam nə deyərsən?
Murathan Mungan: Mövzu uzundur, cavabı qısa saxlayacam. İçəri çatlarkən, çöl üçün növbəti şeirdə deyilir: "Hər şey ətrafımda çatlayır." Düşünürəm ki, “Döyüş məhkəməsi şeirləri” və “Əzab kağızı” bölmələri suala daha yaxşı cavab verəcək. Biz qaranlıq sınaqlar dövründən keçirik. Ağlımızın, ruhumuzun, özümüzün qayğısına qalaq. Bu ölkə bizə lazımdır. Təkcə son beş ildə nə qədər qəbir borcumuz olduğunu düşünün!
Birhan Keskin: İndi bu kitabı PDF-dən oxudum. Ancaq bu kitabı tezliklə əlinə alanda oxucu çox təəccüblənəcək. Çünki bu kitabı açıb oxumaq ayrı bir macəradır, onun dizaynından danışıram, bəli. Çox qəribə dizayndır, son sualım kitabın dizaynını edən Hakkı Mısırlıoğlunadır. Nə demək istərdiniz?
Murtahan Mungan: Bu, kitabın ruhunu mükəmməl şəkildə təcəssüm etdirən dizayn idi. Budur! Bu kitabın bölmə texnikası həm öz içindəki bir fasiləni ifadə edir, həm də onun ifadə olunduğu bağı göstərir. Dizaynda istifadə edilən daxili örtüklər bu fikri gücləndirən körpü sütunlarına çevrilmişdir.
Türkcədən Azərbaycan Türkcəsinə uyğunlaşdırdı: Malik Atilay
çap et