"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi, sənətşünas Emil Ağayevdir. Müsahibimizlə məşhur rəssam Pol Klinin "Qardaşlar və bacılar" əsərindən danışmışıq.
Pol Kli XX əsr modern incəsənətinin ən mühüm nümayəndələrindən biri hesab olunan isveçrəli-alman rəssam, qrafik, pedaqoq və nəzəriyyəçidir. Atası musiqi müəllimi, anası isə peşəkar musiqiçi idi və bu səbəbdən Kli uşaqlıqdan həm musiqi, həm də incəsənət mühitində formalaşmışdı. Gənclik illərində musiqi ilə peşəkar şəkildə məşğul olmaq imkanı olsa da, o, sonradan təsviri sənəti seçdi və təhsilini Almaniyada davam etdirdi. Kli əvvəlcə ənənəvi akademik rəsm öyrənsə də, zamanla özünəməxsus bədii dil formalaşdırdı. Onun yaradıcılığı bir üslubla məhdudlaşmır; əsərlərində ekspressionizm, kubizm, sürrealizm, abstrakt sənət və simvolizmin elementləri birləşir.
Pol Kli yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri rəngə və xəttə xüsusi münasibətidir. O hesab edirdi ki, incəsənət reallığın surətini yaratmaq üçün deyil, insanın daxili aləmini və görünməyən hissləri üzə çıxarmaq üçün mövcuddur. Buna görə də onun əsərlərində fiqurlar çox vaxt sadələşdirilmiş, simvolik və müəyyən qədər uşaq rəsmlərini xatırladan formada qurulur. Lakin bu sadəlik zahiri xarakter daşıyır; əsərlərinin arxasında mürəkkəb fəlsəfi və emosional məna sistemi dayanır.
Kli həm də pedaqoji fəaliyyəti ilə tanınır. O, Bauhaus məktəbində dərs demiş və burada rəng, forma, kompozisiya haqqında nəzəri fikirlərini inkişaf etdirmişdi. Onun mühazirələri sonradan müasir incəsənət nəzəriyyəsinin mühüm mənbələrindən birinə çevrilmişdi. Yaradıcılığında musiqinin təsiri açıq şəkildə hiss olunur. Kli rəngləri və formaları musiqidəki ritm və harmoniya kimi qəbul edir, kompozisiyalarını sanki vizual melodiya prinsipi ilə qururdu. Bu səbəbdən onun əsərlərində ritm, təkrar və daxili dinamika mühüm rol oynayır. Pol Kli müasir incəsənətdə insanın daxili dünyasını, düşüncələrini və hisslərini abstrakt və simvolik dillə ifadə etməyi yeni səviyyəyə qaldıran rəssamlardan biri kimi qəbul olunur. Onun əsərləri bu gün dünyanın ən nüfuzlu muzeylərində qorunur və tədqiq edilir.
- Rəssam niyə məhz bu mövzuya müraciət edib?
- Pol Kli "Qardaşlar və bacılar" mövzusunu təsadüfən seçməyib. Bu mövzu vasitəsilə o, yalnız ailə münasibətlərini deyil, ümumilikdə insanlar arasındakı mənəvi bağlılıq, yaxınlıq, qarşılıqlı təsir və daxili ünsiyyət ideyasını ifadə etməyə çalışıb. Kli yaradıcılığında insan fiquru çox vaxt real portret kimi deyil, daxili hisslərin, emosional vəziyyətlərin və düşüncə proseslərinin simvolu kimi təqdim olunur. Buna görə də bu əsərdə "qardaş" və "bacı" anlayışları yalnız bioloji qohumluğu deyil, həm də bir-birini tamamlayan, eyni mənbədən gələn, lakin fərqli xarakter daşıyan iki fərdin münasibətini ifadə edə bilər.
Əsərdə fiqurların bir-birinə yaxın yerləşdirilməsi və formaların qarşılıqlı əlaqəsi onların ayrılmazlığını vurğulayır. Rəssam burada ənənəvi ailə səhnəsi yaratmaqdan daha çox, insanlar arasındakı görünməyən emosional bağları vizual dil vasitəsilə göstərməyə çalışır.
Bu əsər hazırda Berggruen muzeyinin kolleksiyasında saxlanılır və nümayiş olunur. Muzey xüsusilə XX əsr modernizmi və avanqard sənət nümunələri ilə tanınır. Pol Klinin bu əsərinin həmin kolleksiyada yer alması onun müasir incəsənət tarixindəki əhəmiyyətini göstərən nümunələrdən biridir.
- Əsərdə təsvir olunan obrazları ayrılıqda necə təsvir edərdiniz?
- Bu əsərdə obrazlar ənənəvi portret prinsiplərinə uyğun qurulmayıb; onlar daha çox simvolik və psixoloji xarakter daşıyan vizual işarələr kimi təqdim olunur. Rəssam burada insan görünüşünün dəqiq təsvirindən uzaqlaşaraq, obrazların daxili aləmini, emosional yaxınlığını və münasibətlər sistemini ön plana çıxarır. Bu yanaşma Pol Klinin ümumi yaradıcılıq üslubuna uyğun olaraq insan fiqurunu xarici oxşarlıqdan çox, daxili məna daşıyıcısı kimi təqdim edir. Əsərdəki iki əsas obraz ilk baxışda sadələşdirilmiş və müəyyən qədər abstrakt görünür. Lakin bu sadəlik onların məna yükünü azaltmır; əksinə, tamaşaçıya obrazları sərbəst şəkildə şərh etmək imkanı yaradır. Obrazların bir-birinə yaxın yerləşdirilməsi onların arasında yalnız fiziki deyil, həm də emosional və mənəvi bağlılığın olduğunu göstərir. Obrazların üz cizgilərində və bədən quruluşunda realist detallardan imtina edilməsi diqqəti xarici görünüşdən daxili vəziyyətə yönəldir. Kli üçün insanın kim olduğunu göstərməkdən daha çox, onun nə hiss etdiyini və necə bir əlaqə qurduğunu göstərmək vacib idi. Buna görə də fiqurlar müəyyən qədər sakit, statik və düşüncəli təsir bağışlayır.
Əsərdəki obrazlar arasında vizual ritm də diqqət çəkir. Xətlərin istiqaməti, formaların təkrarı və fiqurların kompozisiya daxilində yerləşməsi onların bir bütövün hissələri olduğunu hiss etdirir. Bununla yanaşı, hər bir obraz öz fərdiliyini də qoruyur. Bu, insan münasibətlərində yaxınlıq və fərdilik arasındakı tarazlığı ifadə edən mühüm bədii məqamdır.
- Əsərdə rəng həlli necədir?
- Pol Klinin "Qardaşlar və bacılar" əsərində rəng həlli kompozisiyanın emosional və məna yükünü formalaşdıran əsas bədii vasitələrdən biridir. Rəssam burada rəngi yalnız dekorativ element kimi deyil, obrazların daxili vəziyyətini, münasibətlərin xarakterini və əsərin ümumi atmosferini ifadə edən vizual dil kimi istifadə edir. Əsərə baxdıqda ilk diqqət çəkən xüsusiyyət rənglərin sərt qarşıdurma yaratmaması, əksinə, bir-biri ilə ahəngdar şəkildə əlaqə quraraq sakit və düşüncəli emosional mühit yaratmasıdır. Əsərdə üstünlük təşkil edən isti və yumşaq tonlar tamaşaçıda yaxınlıq, rahatlıq və daxili harmoniya hissi oyadır. Bu rəng seçimi təsadüfi görünmür; çünki əsərin mövzusu ailə münasibətləri və emosional bağlılıqla əlaqələndirilir. Pol Kli rənglər vasitəsilə obrazların bir-birinə qarşı münasibətini birbaşa göstərmədən hiss etdirməyə çalışır. Burada rənglər fiqurları ayırmaq üçün deyil, onları vahid emosional məkan daxilində birləşdirmək üçün istifadə olunur. Rəng keçidlərinin yumşaqlığı əsərdə sakit ritm yaradır və tamaşaçının baxışını kompozisiya boyunca sərbəst şəkildə hərəkət etdirməsinə imkan verir. Kəskin kontrastların azlığı əsərin daxili balansını qoruyur və emosional gərginlik əvəzinə düşüncəyə yönəlmiş atmosfer yaradır. Bu xüsusiyyət Pol Klinin yaradıcılığı üçün xarakterikdir; o, rəngin gücünü yüksək kontrastda deyil, tonların qarşılıqlı təsirində və ritmik harmoniyasında görürdü.
Əsərdə torpaq və təbii çalarları xatırladan rənglər də xüsusi rol oynayır. Bu tonlar obrazlara sabitlik, səmimilik və təbii yaxınlıq hissi verir. Eyni zamanda rənglərin tam parlaq və ya tam qaranlıq olmaması kompozisiyada emosional tarazlıq yaradır. Rəssam bununla tamaşaçını müəyyən bir hissə məcbur etmir, əksinə, ona əsəri fərdi şəkildə qəbul etmək imkanı verir. Pol Kli üçün rəng yalnız görünən səthin xüsusiyyəti deyil, daxili enerjinin ifadə forması idi. "Qardaşlar və bacılar" əsərində də rənglər obrazların psixoloji vəziyyətini və onların arasındakı görünməyən emosional əlaqəni hiss etdirən vasitəyə çevrilir. Burada rənglərin sakit və ritmik quruluşu insan münasibətlərinin mürəkkəbliyini yumşaq və poetik şəkildə təqdim edir. Əsərin rəng həlli sadəcə vizual gözəllik yaratmır; o, obrazlar arasındakı emosional yaxınlığı, daxili harmoniya hissini və insan münasibətlərinin sakit, lakin dərin təbiətini bədii formada tamaşaçıya çatdırır.
- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?
- Pol Klinin "Qardaşlar və bacılar" əsərinə şəxsi baxışımla yanaşdıqda, bu əsər mənə ilk növbədə insanlar arasındakı münasibətlərin zahiri deyil, daxili tərəfləri haqqında düşünməyi xatırladır. Əsərdə obrazlar realist şəkildə təqdim olunmasa da, onların arasında görünməyən, lakin hiss olunan emosional yaxınlıq mövcuddur. Bu xüsusiyyət əsəri sadəcə ailə mövzusunda çəkilmiş bir kompozisiya olmaqdan çıxararaq daha geniş mənada insan əlaqələrinin bədii ifadəsinə çevirir.
Məncə, tablonun ən təsirli tərəflərindən biri onun hər şeyi açıq şəkildə göstərməməsidir. Rəssam tamaşaçıya hazır cavab təqdim etmir; əksinə, hər kəsi öz hissləri və təcrübələri vasitəsilə əsəri yenidən anlamağa dəvət edir. Obrazların sadələşdirilmiş və simvolik quruluşu mənə belə bir fikir yaradır ki, insan münasibətlərinin dəyəri xarici görünüşdə deyil, qarşılıqlı anlaşmada, emosional bağlılıqda və görünməyən mənəvi əlaqələrdə gizlənir. Bu əsərə baxarkən sanki sakit, lakin dərin bir dialoq hiss olunur. Burada hərəkət azdır, lakin daxili dinamika güclüdür. Obrazlar arasında açıq emosional ifadə görünməsə də, onların bir-birinə yaxınlığı etibar, birlik və qarşılıqlı dəstək hissi yaradır. Mənim üçün bu əsər onu göstərir ki, ən güclü münasibətlər bəzən sözlə deyil, səssiz anlaşma ilə qurulur.
Əsərin bizə dediyi əsas fikirlərdən biri də odur ki, insan həyatı yalnız fərdi varlıqdan ibarət deyil; insan öz münasibətləri, bağları və paylaşdığı emosiyalar vasitəsilə formalaşır. Pol Kliburada qardaş və bacı anlayışını konkret ailə münasibəti kimi deyil, bir-birinə yaxın olan insanların ümumi simvolu kimi təqdim edir. Bu səbəbdən əsər hər tamaşaçı üçün fərqli mənalar yarada bilir.
Əsər həm də müasir insan üçün aktual mesaj daşıyır. Müasir dövrdə insanlar arasında ünsiyyət artsa da, daxili yaxınlıq və emosional əlaqə bəzən zəifləyir. "Qardaşlar və bacılar" isə xatırladır ki, münasibətlərin dəyəri yalnız birlikdə olmaqda deyil, bir-birini hiss etməkdə və anlamaqdadır. Bu əsər mənə görə yaxınlıq, emosional bağlılıq, səssiz anlaşma və insan münasibətlərinin görünməyən dərinliyi haqqında poetik və düşüncəyə sövq edən bir sənət nümunəsidir. O, tamaşaçıya yalnız baxmağı deyil, həm də hiss etməyi və düşünməyi təklif edir.
Aytac SAHƏD
çap et