Son zəng artıq arxada qaldı. Məktəb illərinin həyəcanı və ayrılıq duyğusu indi yerini daha ciddi bir suala buraxır: bundan sonra hansı yolu seçmək lazımdır? İmtahanlar yaxınlaşdıqca həm gənclərin, həm də valideynlərin qarşısında duran ən vacib məsələlərdən biri peşə seçimidir. Hər kəs haqlı olaraq soruşur: hansı ixtisas daha doğrudur, hansı sahə gələcəkdə daha etibarlı olacaq, hansı peşə insanı işsiz qoymaz?
Bu sualların cavabı əvvəlki illərdə olduğu qədər sadə deyil. Çünki əmək bazarı sürətlə dəyişir. Süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar, avtomatlaşdırma və yeni iqtisadi reallıqlar bir çox peşənin məzmununu yenidən müəyyənləşdirir. Artıq yalnız “prestijli ixtisas” seçmək kifayət etmir. Əsas məsələ seçilən sahədə gələcəyin bacarıqlarına sahib olmaqdır.
Bu gün təkrarlanan, standart qaydalara əsaslanan və əsasən kompüter üzərindən icra olunan işlər süni intellektin təsirinə daha çox məruz qalır. Müştəri xidmətləri, sadə məlumatların daxil edilməsi, ilkin hesabatların hazırlanması, bəzi tərcümə və texniki dəstək funksiyaları artıq avtomatlaşdırma ilə üz-üzədir. Lakin bu, peşələrin yox olması demək deyil. Daha doğru yanaşma budur: peşələr yox olmur, onların mahiyyəti dəyişir.
Bu baxımdan səhiyyə və tibb sahəsi gələcəyin ən dayanıqlı istiqamətlərindən biri olaraq qalacaq. Həkimlik, əczaçılıq, tibb bacılığı, fizioterapiya, reabilitasiya, psixoloji dəstək, klinik psixologiya, tibb texnologiyaları, yaşlılara qulluq və səhiyyə menecmenti kimi sahələr getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanacaq. Süni intellekt diaqnoz prosesinə kömək edə bilər, amma xəstəyə güvən vermək, onun narahatlığını anlamaq və etik qərar vermək insanın rolunu əvəz etmir.
Təhsil və xüsusi təhsil də gələcəyin vacib istiqamətlərindəndir. Gələcəyin müəllimi yalnız dərs izah edən şəxs olmayacaq; o, həm də şagirdin fərdi ehtiyaclarını anlayan, rəqəmsal alətlərdən istifadə edən və uşağın sosial-emosional inkişafını dəstəkləyən mütəxəssis olacaq. Xüsusi təhsil, məktəb psixologiyası, rəqəmsal pedaqogika, təhsil texnologiyaları və inklüziv təhsil yaxın illərdə daha çox ehtiyac duyulan sahələr sırasında yer alacaq.
Süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar isə artıq ayrıca bir sahə olmaqdan çıxaraq bütün peşələrə təsir edən əsas amilə çevrilir. Proqramlaşdırma, məlumat analitikası, kibertəhlükəsizlik, süni intellekt sistemlərinin tətbiqi, robototexnika, rəqəmsal məhsul dizaynı, süni intellekt etikası və texnologiya menecmenti gələcəyin əsas peşə sahələri sırasında olacaq. Amma burada vacib məqam budur: hər kəs proqramçı olmaq məcburiyyətində deyil. Əsas məsələ texnologiyanı anlamaq və onu seçilən peşəyə tətbiq edə bilməkdir.
Mühəndislik və yaşıl texnologiyalar da strateji əhəmiyyətini artıracaq. Enerji mühəndisliyi, elektrik-elektronika, aviasiya, nəqliyyat sistemləri, ağıllı şəhərlər, su və ətraf mühit mühəndisliyi, bərpa olunan enerji texnologiyaları, mexatronika və sənaye avtomatlaşdırılması kimi sahələrə tələbat artacaq. İqlim dəyişikliyi, enerji təhlükəsizliyi və dayanıqlı şəhərsalma bu istiqamətləri daha da önə çıxarır.
Rəqəmsal dünya genişləndikcə kibertəhlükəsizlik və informasiya təhlükəsizliyi də xüsusi önəm qazanır. Şəxsi məlumatların qorunması, kiberhücumların qarşısının alınması, dövlət və şirkət sistemlərinin təhlükəsizliyi, rəqəmsal risklərin idarə olunması gələcəkdə daha çox mütəxəssis tələb edəcək. Bu sahə texniki biliklə yanaşı, məsuliyyət, diqqət və analitik düşüncə də tələb edir.
Sosial-humanitar sahələr də süni intellekt dövründə əhəmiyyətini itirmir, əksinə, yeni məzmun qazanır. Hüquq, jurnalistika, psixologiya, sosiologiya, sosial iş, kommunikasiya və idarəetmə kimi sahələr rəqəmsal dünya ilə birləşdikcə yeni imkanlar yaranır. Rəqəmsal hüquq, media savadlılığı, dezinformasiya ilə mübarizə, ictimai rəyin analizi, məlumat hekayəçiliyi, insan resurslarının idarə olunması və sosial tədqiqatlar gələcəkdə daha çox ehtiyac duyulan istiqamətlər olacaq.
Peşə təhsili və texniki bacarıqlar da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Gələcəyin əmək bazarında yalnız ali təhsil diplomu deyil, konkret bacarıq da böyük üstünlük olacaq. Mexatronika, texniki servis, avtomobil texnologiyaları, qida sənayesi, turizm, xidmət sektoru, logistika və istehsalat sahələri gənclər üçün real imkanlar yarada bilər. Fiziki bacarıq, keyfiyyətli xidmət və insanla birbaşa ünsiyyət tələb edən peşələr süni intellektin təsirinə daha az məruz qalır.
Bütün bunlar göstərir ki, gənclər peşə seçərkən yalnız “bu ixtisas dəbdədirmi?” sualı ilə kifayətlənməməlidirlər. Daha vacib olan seçilən sahənin gələcəkdə hansı bacarıqları tələb edəcəyini, texnologiya ilə necə dəyişəcəyini və insanı hansı keyfiyyətləri ilə fərqləndirəcəyini düşünməkdir.
Valideynlər də bu prosesdə övladlarının maraq və qabiliyyətlərini nəzərə almalıdırlar. Bəzən ailələr öz arzularını uşaqlarının seçimi kimi təqdim edirlər. Halbuki insan sevmədiyi sahədə diplom ala bilər, amma yaradıcı və məhsuldar mütəxəssisə çevrilməsi çətin olar. Peşə seçimi gəncin xarakteri, bacarığı, marağı və əmək bazarının reallıqları ilə birlikdə düşünülməlidir.
Məktəblər və universitetlər də bu prosesdə daha fəal rol oynamalıdır. Peşə seçimi yalnız imtahan nəticəsindən sonra verilən tələsik qərar olmamalıdır. Şagirdlər erkən yaşlardan fərqli peşələrlə tanış edilməli, əmək bazarındakı dəyişikliklər barədə məlumatlandırılmalı, universitetlər isə tədris proqramlarını süni intellekt, rəqəmsal bacarıqlar, praktik təcrübə, etik məsuliyyət və kommunikasiya bacarıqları ilə zənginləşdirməlidir.
Bu səbəbdən peşə seçimi yalnız “harada iş var?” sualı ilə məhdudlaşmamalıdır. Daha doğru yanaşma gəncin maraq və qabiliyyətlərini, əmək bazarının dəyişən tələblərini, texnologiyanın yaratdığı imkanları və seçilən sahənin cəmiyyətə verə biləcəyi töhfəni birlikdə nəzərə almaqdır.
Gələcəyin əmək bazarında üstünlük yalnız diplom sahibi olanlara deyil, öyrənməyi davam etdirən, dəyişikliklərə uyğunlaşan, rəqəmsal alətləri mənimsəyən və insani keyfiyyətlərini peşəkar bacarıqlarla birləşdirə bilən insanlara məxsus olacaq. Ona görə də peşə seçimi gəncin sadəcə hansı ixtisasda oxuyacağını deyil, gələcəkdə necə bir mütəxəssis və necə bir insan kimi formalaşacağını müəyyən edən mühüm qərardır.
çap et