"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi Arzu Vahabovadır. Müsahibimizlə məşhur rəssam Eduard Manenin "İspan baleti" əsərindən danışmışıq.
Fransız rəssam Eduard Mane XIX əsr Avropa rəngkarlığının ən görkəmli nümayəndələrindən hesab edilir. O, akademik rəssamlıq ənənələri ilə modern incəsənət arasında körpü rolunu oynayan sənətkar kimi tanınır. Mane realizm cərəyanının təsiri altında formalaşsa da, yaradıcılığı ilə impressionizmin meydana gəlməsinə mühüm təsir göstərib. Rəssam dövrünün ictimai həyatını, şəhər mühitini, gündəlik məişət səhnələrini və müasir insanın həyat tərzini öz əsərlərinin əsas mövzusuna çevirib. Mane klassik mövzulara yeni baxış gətirmiş, akademik qaydalardan uzaqlaşaraq daha sərbəst kompozisiya və rəng həllinə üstünlük verib. Onun yaradıcılığı dövründə tez-tez tənqid olunsa da, sonradan müasir incəsənətin inkişafında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilib. Manenin yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyəti müasir həyat hadisələrini incəsənətin əsas mövzusuna çevirməsidir. O, tarixi və mifoloji süjetlərdən daha çox öz dövrünün insanlarını, şəhər həyatını, kafeləri, konsertləri və gündəlik məişət səhnələrini təsvir etməyə üstünlük verib. Rəssamın əsərlərində işıq və rəng münasibətləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, ənənəvi akademik rəngkarlıqda olduğu kimi hamar keçidlərdən istifadə etmək əvəzinə, geniş və sərbəst fırça vuruşlarına üstünlük verib. Bu xüsusiyyət onun tablolarına canlılıq və təbiilik qazandırıb.
Eduard Mane realizmlə impressionizm arasında keçid yaradan, müasir həyatın bədii təsvirinə yeni yanaşma gətirən və XX əsr modern incəsənətinin formalaşmasına güclü təsir göstərən böyük sənətkar kimi incəsənət tarixində xüsusi yer tutur. Onun əsərləri bu gün dünyanın ən nüfuzlu muzeylərində qorunur və müasir rəngkarlığın əsas təməl nümunələri sayılır.
- "İspan baleti" Mane yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?
- Əsər 1862-ci ilə aiddir və rəssamın yaradıcılığında ispan mədəniyyətinə olan marağını əks etdirən ən mühüm nümunələrdən biridir. Tablo hazırda Filipp muzeyinin kolleksiyasında saxlanılır. Əsər kətan üzərində yağlı boya texnikasında işlənib. Mane bu tabloda yağlı boyanın imkanlarından istifadə edərək fiqurların hərəkət ritmini, geyimlərin fakturasını və səhnə atmosferini sərbəst fırça vuruşları ilə ifadə edib. Boya qatlarının nisbətən sərbəst tətbiqi sonrakı impressionist axtarışların ilkin əlamətləri kimi dəyərləndirilir. Rəssam detalları akademik dəqiqliklə işləməkdən daha çox ümumi təəssüratın və canlı atmosferin yaradılmasına üstünlük verib.
"İspan baleti" Manenin erkən yaradıcılıq dövrünə, daha dəqiq desək, onun "ispan mövzuları" silsiləsinə aid edilir. XIX əsrin ortalarında Fransada ispan incəsənətinə marağın artması, xüsusilə Dieqo Velaskes və Fransiski Qoya yaradıcılığının yenidən qiymətləndirilməsi Manenin sənət dünyagörüşünə güclü təsir göstərib. Bu dövrdə rəssam ispan musiqiçilərini, rəqqaslarını və milli geyimlərini əks etdirən bir sıra əsərlər yaradıb.
Kompozisiyada rəqqaslar və musiqiçilər vahid səhnə məkanında yerləşdirilib. Fiqurların düzülüşü tamaşaçıda canlı tamaşa təəssüratı yaradır. Qaranlıq fon qarşısında işıqlı geyimlərin seçilməsi obrazları ön plana çıxarır və hərəkətin dinamikasını gücləndirir. Xüsusilə rəqs edən cütlüyün jestləri və bədən plastikasının ifadəliliyi əsərin emosional təsirini artırır. Bu tablo Manenin akademik ənənələrdən uzaqlaşaraq müasir həyat səhnələrinə yönəlməsinin ilkin nümunələrindən biridir.
- Əsərdəki obrazlar və kompozisiya haqqında nə deyə bilərsiniz?
- "İspan baleti"də təsvir olunan obrazlar peşəkar səhnə ifaçıları, rəqqaslar və musiqiçilərdir. Mane hər bir obrazı fərdi xarakterə malik insan kimi təqdim etməyə çalışmış, onların zahiri görünüşü ilə yanaşı, səhnə davranışlarını və emosional vəziyyətlərini də ifadə edib. Kompozisiyanın mərkəzində yerləşən rəqs edən kişi və qadın fiqurları əsərin əsas diqqət nöqtəsini təşkil edir. Onların zərif hərəkətləri, qollarının ritmik vəziyyəti və bədənlərinin plastikasında ispan rəqslərinin temperamentli və ehtiraslı xarakteri hiss olunur. Rəqqasların hərəkətləri sanki musiqinin ritminə uyğun olaraq davam edir və tamaşaçıda canlı səhnə təəssüratı yaradır.
Solda oturan qadın obrazı digər fiqurlardan fərqli olaraq sakit və düşüncəli təsir bağışlayır. O, rəqs prosesində iştirak etməsə də, kompozisiyanın mühüm elementlərindən biridir və tamaşaçının diqqətini birbaşa özünə yönəldir. Bu fiqurun sakit duruşu ilə rəqs edən obrazların dinamik hərəkətləri arasında maraqlı təzad yaranır. Arxa planda və kənarlarda yerləşən musiqiçilər isə səhnənin emosional atmosferini tamamlayır. Onların ifa etdikləri musiqi görünməsə də, jestləri və mövqeləri vasitəsilə hiss olunur. Beləliklə, əsərdəki bütün obrazlar birlikdə vahid teatr tamaşasının iştirakçıları kimi təqdim edilir.
Əsərin kompozisiyası açıq və sərbəst qurulub. Mane fiqurları klassik akademik rəssamlıqda olduğu kimi, simmetrik şəkildə yerləşdirməmiş, əksinə, onları səhnə üzərində təbii vəziyyətdə təsvir edib. Bu yanaşma tamaşaçıya təsadüfən müşahidə olunan bir səhnəyə baxırmış hissi verir. Kompozisiyanın mərkəzində yerləşən rəqs edən cütlük əsas vizual vurğunu yaradır və bütün digər fiqurlar həmin mərkəzin ətrafında qruplaşdırılır. Rəssam fiqurlar arasında müəyyən məsafələr saxlayaraq məkan hissi yaradıb. Ön planda yerləşən fiqurlar daha aydın və iri ölçüdə göstərildiyi halda, arxa plandakı obrazlar kölgəli və ümumiləşdirilmiş şəkildə işlənib. Bu üsul səhnənin dərinliyini artırır və tamaşaçının baxışını kompozisiyanın müxtəlif hissələri arasında hərəkət etdirməyə imkan verir. Kompozisiyada hərəkət və sabitlik elementləri arasında tarazlıq mövcuddur. Rəqs edən fiqurların dinamikası, musiqiçilərin sakit mövqeləri və oturan qadının statik duruşu ilə qarşılaşdırılır. Bu kontrast əsərə ritm və canlılıq qazandırır. Mane fiqurların yerləşdirilməsində diaqonal istiqamətlərdən istifadə etməklə baxışın bir obrazdan digərinə keçməsini təmin edib. Nəticədə əsər yalnız bir rəqs səhnəsini deyil, musiqi, hərəkət və insan münasibətlərinin harmoniyasını əks etdirən bütöv bir teatr atmosferini canlandırır.
- Əsərdə rəng həlli necədir?
- "İspan baleti" əsərinin rəng həlli Eduard Manenin yaradıcılığı üçün xarakterik olan sərbəstlik, tonallıq və işıq-kölgə kontrastları ilə diqqət çəkir. Rəssam kompozisiyada parlaq və dekorativ rənglərdən istifadə etsə də, ümumi koloriti nisbətən təmkinli saxlamışdır. Bu yanaşma əsərin teatr atmosferini gücləndirməklə yanaşı, tamaşaçının diqqətini əsas obrazlara yönəltməyə imkan verir.
Tabloda qəhvəyi, boz, qara və tünd yaşıl tonlar üstünlük təşkil edir. Arxa fonun tünd və neytral rənglərdə işlənməsi ön plandakı fiqurların daha aydın görünməsini təmin edir. Xüsusilə rəqqasələrin ağ, çəhrayı, mavi və qırmızı çalarlarla zənginləşdirilmiş geyimləri fonun qaranlıq tonları ilə kontrast təşkil edərək kompozisiyanın emosional təsir gücünü artırır. Beləliklə, işıqlandırılmış fiqurlar səhnənin əsas qəhrəmanlarına çevrilir və tamaşaçının baxışı ilk növbədə onların üzərində cəmlənir. Mane rəngləri yalnız dekorativ məqsədlə deyil, həm də obrazların xarakterini və səhnənin ritmini ifadə etmək üçün istifadə edib. Qadın fiqurlarının geyimlərindəki açıq rənglər zəriflik, hərəkət və canlılıq hissi yaradır. Kişi obrazlarının qara və tünd tonlu geyimləri isə kompozisiyaya sabitlik və tarazlıq gətirir. Bu rəng qarşıdurması əsərdə həm vizual dinamika, həm də estetik harmoniya yaradır.
Əsərdə işıq mənbəyi dəqiq göstərilməsə də, işığın əsasən ön plandakı fiqurlar üzərində cəmləşdiyi hiss olunur. İşığın təsiri nəticəsində ağ parçalar və açıq rəngli geyimlər daha parlaq görünür, kölgədə qalan hissələr isə ümumiləşdirilmiş formada təqdim edilir. Bu üsul fiqurların həcmini və plastikasını daha inandırıcı göstərir. Rəssam işıq və kölgə münasibətlərini akademik rəssamlıqdakı kimi incə keçidlərlə deyil, daha sərbəst və geniş boya ləkələri vasitəsilə həll edib. Rəng həllinin diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri də fırça vuruşlarının görünən şəkildə saxlanılmasıdır. Boya qatları bəzən sürətli və sərbəst hərəkətlərlə tətbiq edilmiş, nəticədə səhnədəki hərəkət hissi daha da güclənir. Bu cəhət sonralar impressionistlərin istifadə edəcəyi rəng və işıq prinsiplərinin ilkin əlamətlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Əsərin rəng palitrası ispan milli koloritinin ifadəliliyini, musiqi və rəqsin emosional enerjisini, eyni zamanda teatr səhnəsinin canlı atmosferini uğurla əks etdirir. Tünd fon ilə işıqlı fiqurlar arasındakı kontrast, isti və soyuq tonların ahəngdar münasibəti, eləcə də sərbəst boya texnikası əsərin bədii dəyərini artıraraq ona güclü emosional təsir və ifadəlilik qazandırır.
- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?
- "İspan baleti" bizə göstərir ki, musiqi və rəqs müxtəlif dillərdə danışan insanları belə ortaq hisslər ətrafında birləşdirə bilir. Rəqqasların ahəngdar hərəkətləri və musiqiçilərin iştirakı kollektiv yaradıcılığın gözəlliyini ifadə edir. Burada fərdlər ayrı-ayrılıqda deyil, vahid bir bədii bütövün tərkib hissələri kimi təqdim olunur. Bu isə cəmiyyət daxilində əməkdaşlığın, qarşılıqlı anlaşmanın və harmoniyanın vacibliyini simvolik şəkildə vurğulayır. Əsər eyni zamanda gündəlik həyatın adi görünən anlarının belə sənətin mövzusuna çevrilə biləcəyini göstərir. Mane tarixi qəhrəmanları və ya mifoloji obrazları deyil, öz dövrünün insanlarını təsvir edib. Bununla da, o, müasir həyatın və real insanların incəsənətdə əks olunmağa layiq olduğunu nümayiş etdirmişdir. Rəssamın bu yanaşması insanın gündəlik fəaliyyəti və emosiyalarının da böyük sənət əsərinin əsas mövzusu ola biləcəyini sübut edir.
Əsərdə hiss olunan hərəkət və ritm həyatın daim dəyişən və irəliyə doğru hərəkət edən təbiətini xatırladır. Rəqqasların hərəkətləri bir anlıqdır, lakin rəssam həmin anı əbədiləşdirərək zamanın keçiciliyi ilə sənətin əbədiliyi arasında maraqlı əlaqə yaradır. Bu baxımdan tablo insan həyatının ötəri məqamlarının belə yaddaşlarda və incəsənətdə uzun müddət yaşaya biləcəyini ifadə edir.
"İspan Baleti" insanın sevincini, yaradıcılıq enerjisini və estetik gözəlliyə olan ehtiyacını tərənnüm edən bir əsərdir. Tabloya baxarkən musiqinin ritmini, rəqqasların hərəkətini və səhnənin canlı atmosferini hiss etmək mümkündür. Əsər tamaşaçıya xatırladır ki, incəsənət yalnız gözəlliyi göstərmək deyil, həm də insanın daxili dünyasını zənginləşdirən, onu düşündürən və müxtəlif mədəniyyətlər arasında mənəvi körpü yaradan mühüm bir vasitədir. Buna görə də "İspan baleti" təkcə bir rəqs səhnəsi deyil, həyatın enerjisini, insan münasibətlərinin harmoniyasını və sənətin universal dilini əks etdirən dəyərli bədii əsər kimi qəbul olunur.
Aytac SAHƏD
çap et