Restoranlarda hesabı ödəyərkən müştərinin qarşısına iki fərqli anlayış çıxa bilər: "çaypulu" və servis haqqı. Çox vaxt bu anlayışlar eyni məna daşıyırmış kimi qəbul olunsa da, əslində mahiyyət etibarilə fərqlənirlər. "Çaypulu" müştərinin göstərilən xidmətdən razı qaldığını ifadə edən könüllü təşəkkürdür. Servis haqqı isə restoran tərəfindən hesabda ayrıca göstərilən əlavə ödənişdir. Dünyanın bir çox ölkəsində hər iki təcrübə tətbiq olunsa da, onların hüquqi və praktik mahiyyəti eyni deyil.
Dünyanın bir çox ölkəsində xidmət sektorunda, xüsusilə restoran və hotellərdə çalışan ofisiantlara, qapıçılara (şveysarlara) və qarderob işçilərinə "çaypulu" verilməsi uzun illərdir formalaşmış xidmət mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Bəzi ölkələrdə hətta hesabın 12-15 faizi həcmində bəxşiş vermək yazılmamış qayda kimi qəbul olunur.
Tarixi mənbələrə görə, "çaypulu" ənənəsinin əsası XVI əsrdə İngiltərədə qoyulub. Əvvəllər zadəganlar dostlarının evinə qonaq gedərkən ev sahibinin xidmətçilərinə göstərdikləri diqqət və qayğıya görə əlavə pul verirdilər. Sonralar bu ənənə restoran və hotel sektoruna keçərək dünyanın bir çox ölkəsində xidmət mədəniyyətinin vacib elementinə çevrildi.
Azərbaycanda da bu ənənə uzun illərdir mövcuddur. Restoran və hotellərdə çalışan ofisiantlara, qapıçılara və qarderob işçilərinə könüllü "çaypulu" verilməsi adi qarşılanır. Əksər insanlar hesab edirlər ki, keyfiyyətli xidmət göstərən ofisiantın əməyini kiçik də olsa əlavə ödənişlə qiymətləndirmək həm təşəkkür, həm də xidmət mədəniyyətinin göstəricisidir.
Son illər restoranlarda hesabın üzərinə əlavə edilən servis haqqı isə bu sahədə yeni müzakirələrə səbəb olub. Bəzi müştərilər hesab edirlər ki, hesabda artıq servis haqqı göstərildiyi üçün əlavə "çaypulu" verməyə ehtiyac yoxdur. Digərləri isə servis haqqı ilə "çaypulu"nun fərqli anlayışlar olduğunu düşünərək, razı qaldıqları xidmətə görə yenə də ofisiantı ayrıca mükafatlandırırlar.
Az əməkhaqqı ilə çalışan, sosial vəziyyəti o qədər də yüksək olmayan xidmət işçiləri üçün "çaypulu" uzun illər əsas əlavə gəlir mənbələrindən biri olub. Lakin son illərdə posterminalların və nağdsız ödənişlərin geniş yayılması bu ənənəyə də öz təsirini göstərməyə başlayıb.
Yeni nəsil posterminalların tətbiqindən sonra ofisiantların ən çox dilə gətirdikləri problemlərdən biri kartla ödəniş edən müştərilərin "çaypulu" verməməsidir. Onların sözlərinə görə, əksər hallarda müştərilər kart vasitəsilə yalnız hesabın məbləğini ödəyir, nağd pul saxlamadıqları üçün əlavə təşəkkürü ya unudurlar, ya da buna ehtiyac görmürlər.
Əslində isə müasir posterminalların əksəriyyətində hesabın üzərinə könüllü olaraq əlavə məbləğ daxil etmək mümkündür. Başqa sözlə, müştəri istədiyi halda "çaypulu"nu da kart vasitəsilə ödəyə bilər. Lakin bu imkanın geniş tətbiq edilməməsi və ya müştərilərə izah olunmaması səbəbindən bir çox xidmət işçisi əvvəlki əlavə gəlirlərindən məhrum olur.
Əvvəllər ofisiantların böyük hissəsi rəsmi əmək müqaviləsi olmadan, gündəlik cüzi məbləğ müqabilində çalışır, əsas qazancı isə müştərilərin verdiyi "çaypulu" hesabına formalaşırdı. Son illərdə iqtisadi tənzimləmələrin gücləndirilməsi və dövlət nəzarətinin artması nəticəsində bu sahədə müəyyən müsbət dəyişikliklər baş verib. İşçilərin əhəmiyyətli hissəsi artıq rəsmi əmək müqaviləsi ilə işə qəbul olunur və onlara ən azı minimum əməkhaqqı həcmində maaş ödənilir.
Bununla belə, xidmət sahəsində çalışanlar hesab edirlər ki, hesabdan tutulan 10 faizlik servis haqqının bölüşdürülməsi daha şəffaf olmalıdır. Onların fikrincə, müştərinin məhz göstərilən xidmətə görə ödədiyi bu vəsaitin əsas hissəsi xidməti göstərən personala çatmalıdır. Bəzi restoranlarda isə servis haqqı tam şəkildə işçilərə ödənilmir və əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş məbləğlə əvəz olunur. Bu da ofisiantlar arasında narazılıq yaradan əsas səbəblərdən biridir.
"Çaypulu" müştərinin məmnunluğunun ifadəsidir
Nağdsız ödənişlərin xidmət sektorunda yaratdığı dəyişiklikləri ən yaxşı bu sahədə çalışanlar hiss edirlər. Uzun illərdir ofisiant işləyən Kənan İbrahimov deyir ki, əvvəllər müştərilər hesabı nağd ödəyərkən xidmətlərindən razı qaldıqda əksəriyyəti masada "çaypulu" da saxlayırdı. Hətta elə müştərilər olub ki, göstərilən xidməti yüksək qiymətləndirərək hesabdan da artıq məbləğdə bəxşiş veriblər. Onun sözlərinə görə, indi vəziyyət xeyli dəyişib. Kartla ödəniş edən müştərilərin böyük hissəsi yalnız hesabın məbləğini ödəyir. Bəziləri sonradan "çaypulu" qoymağı unutduğunu deyir, bəziləri isə posterminal vasitəsilə bunun mümkün olduğunu bilmir. Kənan İbrahimov bildirir ki, ofisiantlar heç vaxt "çaypulu"nu məcburi ödəniş kimi qəbul etməyiblər: "Biz heç vaxt "çaypulu"nu məcburi ödəniş hesab etməmişik. Bu, müştərinin göstərilən xidmətdən razı qaldığını ifadə edən könüllü təşəkkürdür. Əlavə qazancımızın əhəmiyyətli hissəsini də məhz müştərilərin verdiyi "çaypulu" təşkil edir. Nağdsız ödənişlərin artması ilə bu gəlirlər nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb".
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, rəqəmsal ödəniş sistemlərinin sürətlə yayılması istehlakçı davranışına da təsir göstərir. Nağd puldan istifadə azaldıqca, uzun illər formalaşmış bəzi xidmət vərdişləri də dəyişir. Bununla belə, ekspertlərin fikrincə, əsas məsələ "çaypulu"nun olub-olmaması deyil, xidmət sektorunda çalışanların layiqli gəlir əldə etməsidir.
"Çaypulu" xidmət sahəsində çalışanların gəlirini artıran amillərdən biridir
İqtisadçı ekspert Xalid Kərimli bildirir ki, dünyanın əksər ölkələrində restoran biznesində çalışanların əməkhaqqı yüksək olmur. Belə şəraitdə "çaypulu" və ya servis haqqı onların gəlirlərinin artmasına müəyyən dəstək verir. Onun sözlərinə görə, restoranlarda "çaypulu" və ya servis haqqının tətbiqi beynəlxalq praktikada geniş yayılıb: "Fransada hələ 1955-ci ildə servis haqqının hesaba daxil edilməsinə icazə verən qanun qəbul olunub. Azərbaycanda isə bu məsələ ayrıca qanunla tənzimlənmir. Ümumiyyətlə, "çaypulu" ənənəsi ölkədən-ölkəyə fərqlənir. Azərbaycanda və Avropanın bir çox ölkəsində təqdim olunan hesabın təxminən 5-10 faizi həcmində "çaypulu" vermək qəbul olunub. ABŞ-da isə bu göstərici, adətən, 15-25 faiz arasında dəyişir. Çin, Yaponiya və Cənubi Koreyada isə "çaypulu" ənənəsi geniş yayılmayıb. ABŞ-ın bəzi ştatlarında restoran sahiblərinə işçilərə nisbətən aşağı əməkhaqqı ödəməyə imkan verən qaydalar mövcuddur. Bunun səbəbi odur ki, dövlət həmin işçilərin gəlirlərinin mühüm hissəsinin "çaypulu" hesabına formalaşacağını nəzərə alır".
Ekspert hesab edir ki, "çaypulu" könüllü seçim olaraq qalmalıdır və heç vaxt işçinin əsas əməkhaqqını əvəz edən gəlir mənbəyinə çevrilməməlidir. Onun fikrincə, işəgötürənlər əmək qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun olaraq işçilərə layiqli əməkhaqqı ödəməli, "çaypulu" isə yalnız yaxşı xidmətə görə verilən əlavə təşviq vasitəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Xalid Kərimli hesab edir ki, restoranlarda posterminalların "çaypulu" funksiyasının aktivləşdirilməsi, servis haqqının bölüşdürülməsi qaydalarının daxili sənədlərlə tənzimlənməsi, həm işçilərin, həm də müştərilərin bu barədə məlumatlandırılması xidmət mədəniyyətinin inkişafına və xidmət sektorunda çalışanların sosial rifahının yaxşılaşmasına müsbət təsir göstərə bilər: "Yaxşı xidmət göstərən ofisianta hər zaman tələbat var. Restoran sahibləri də peşəkar və müştərinin razılığını qazana bilən əməkdaşlarla işləməyə üstünlük verirlər".
"Çaypulu" məcburiyyət deyil, könüllü seçimdir
İqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli hesab edir ki, ofisiantlara "çaypulu" vermək hüquqi öhdəlik deyil, müştərinin göstərilən xidmətdən razı qaldığını ifadə edən könüllü təşəkkürdür. Onun sözlərinə görə, bir sıra ölkələrdə bu ənənə uzun illərdir xidmət mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi olsa da, heç bir halda məcburi ödəniş kimi təqdim edilə bilməz: "Əgər hesabda artıq servis haqqı göstərilibsə, müştəridən əlavə "çaypulu" tələb oluna bilməz. Bu, tamamilə onun seçimidir".
Ekspertin fikrincə, restoran əməkdaşlarının layiqli əməkhaqqı almaları ilk növbədə işəgötürənin məsuliyyətidir. İşçilərin gəlirlərinin əsas hissəsinin "çaypulu"ndan asılı olması sağlam əmək münasibətlərinə uyğun deyil. O hesab edir ki, xidmət keyfiyyətini yüksəltməyin yolu normal əməkhaqqının təmin edilməsi, peşəkar xidmət standartlarının formalaşdırılması və servis haqqının şəffaf bölüşdürülməsindən keçir. Eyni zamanda, servis haqqı ilə "çaypulu"nun fərqli anlayışlar olduğunu vurğulayır: "Servis haqqı hesabda ayrıca göstərilən ödənişdir və kassaya daxil olur. "Çaypulu" isə müştərinin razı qaldığı xidmətə görə könüllü şəkildə xidmət göstərən şəxsə verdiyi təşəkkürdür. Hər iki vəsaitin nəticə etibarilə xidmət göstərən personalın rifahına xidmət etməsi məqsədəuyğundur".
Natiq Cəfərli bildirir ki, servis haqqının tətbiqi dünya praktikasında uzun illərdir mövcuddur və əsas məsələ istehlakçının bu barədə əvvəlcədən məlumatlandırılmasıdır: "Müştəri restoranın servis haqqı tətbiq etdiyini əvvəlcədən bilməlidir. Bu barədə məlumat menyuda və ya görünən yerdə yerləşdirilə bilər. Əgər istehlakçı əvvəlcədən məlumatlandırılmayıbsa, servis haqqı ilə bağlı narazılıqların yaranması təbiidir".
Ekspert hesab edir ki, restoran rəhbərləri servis haqqının bölüşdürülməsi zamanı xidmət göstərən personalın maraqlarını da nəzərə almalıdırlar. Onun sözlərinə görə, bəzi müəssisələrdə hətta müştərinin könüllü verdiyi "çaypulu"nun işçidən alınması doğru yanaşma deyil: "Məlumdur ki, restoran sektorunda əməkhaqları yüksək deyil. Bu səbəbdən bir çox insan həmin sahəyə əlavə gəlir əldə etmək ümidi ilə gəlir. Servis haqqı və könüllü verilən "çaypulu"nun ədalətli bölüşdürülməsi həm işçilərin motivasiyasını artırar, həm də xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə müsbət təsir göstərə bilər".
Nağdsız ödənişlərin sürətlə artdığı dövrdə "çaypulu" ənənəsi də yeni mərhələyə qədəm qoyur. Rəqəmsal texnologiyalar ödəniş üsullarını dəyişsə də, xidmət mədəniyyətinin əsas prinsipi dəyişmir. Keyfiyyətli xidmət göstərən əməkdaşın əməyinin qiymətləndirilməsi, istər "çaypulu", istərsə də şəffaf bölüşdürülən servis haqqı vasitəsilə olsun, xidmət sektorunda peşəkarlığın və motivasiyanın qorunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, "çaypulu" hər zaman könüllü seçim olaraq qalmalı, işçilərin sosial təminatı isə ilk növbədə layiqli əməkhaqqı və şəffaf əmək münasibətləri hesabına təmin edilməlidir.
Sevinc QARAYEVA
çap et