Hər il müxtəlif tədbirlərlə qeyd olunan 22 iyul – Milli Mətbuat Günü Azərbaycan jurnalistikasının keçdiyi yolu yada salmaqla yanaşı, medianın bu gün qarşısında duran əsas suallar üzərində düşünməyə də imkan yaradır. Bu tarix həm də mətbuatın dəyişən cəmiyyətlə nə dərəcədə ayaqlaşdığını qiymətləndirmək üçün münasib məqamdır. Çünki bu gün media əvvəlkindən daha sürətli, daha rəqabətli və daha mürəkkəb informasiya mühitində fəaliyyət göstərir. Xəbərin hazırlanması, yayılması və qəbul edilməsi qaydaları dəyişir; auditoriya artıq yalnız məlumat alan tərəf kimi qalmır, onu şərh edir, paylaşır və sosial şəbəkələr vasitəsilə özü də xəbər istehsalçısına çevrilir.
Belə bir şəraitdə mətbuatın qarşısında həm peşəkarlığı qorumaq, həm də cəmiyyətin diqqətini həqiqətən əhəmiyyətli məsələlərə yönəltmək vəzifəsi dayanır. Bu vəzifəni daha da aktuallaşdıran əsas proseslərdən biri rəqəmsallaşma və süni intellektin gündəlik həyata sürətlə daxil olmasıdır.
Bir neçə il əvvəl süni intellekt çoxlarının təsəvvüründə robotlar və uzaq gələcəklə bağlı idi. İndi isə həmin gələcək sakitcə evimizə, məktəbə, iş yerinə, banka, xəstəxanaya və redaksiyalara daxil olub. Şagird tapşırığını süni intellektə yazdırır, şirkətlər namizədləri alqoritmlərlə qiymətləndirir, bank müştərisi virtual köməkçi ilə danışır, jurnalist bir neçə saniyədə mətn hazırlayan proqramdan istifadə edir. İnsan səsini və görüntüsünü təqlid edən texnologiyalar isə gerçəklə saxtanın sərhədini bulanıqlaşdırır. Bütün bunlar böyük səs-küylə yox, gündəlik həyatın adi hissəsi kimi baş verir. Qarşımızdakı prosesi səssiz inqilab adlandırmağımızın səbəbi də budur.
Dəyişiklik yalnız texniki vasitələrlə məhdudlaşmır. İnsanın işləmək, öyrənmək, ünsiyyət qurmaq, seçim etmək və həqiqəti müəyyənləşdirmək üsulu yenilənir. Texnologiya davranışlarımıza və dünyanı necə gördüyümüzə təsir edən sistemə çevrilir.
Belə bir dövrdə mətbuat “nə baş verdi?” sualından daha irəli getməlidir. “Niyə baş verdi?”, “bu proses bizi hara aparır?” və “cəmiyyət buna necə hazırlaşmalıdır?” sualları media gündəminin mərkəzində dayanmalıdır.
Media nəzəriyyəsinə görə, mətbuat insanlara çox vaxt hansı məsələlər haqqında düşünməli olduqlarını göstərir. Ənənəvi media dövründə bu funksiyanı redaktorlar və televiziya proqramçıları yerinə yetirirdilər. Bu gün isə gündəmin formalaşmasında görünməz alqoritmlərin rolu artır.
Qarşımıza çıxan xəbərlər kliklərimizə, bəyənmələrimizə, paylaşmalarımıza və ekranda keçirdiyimiz vaxta əsasən seçilir. Beləliklə, ortaq gündəmin yerini fərdiləşdirilmiş mikro gündəmlər tutur. Eyni şəhərdə, hətta eyni evdə yaşayan insanlar tamam fərqli informasiya dünyalarında yaşaya bilirlər. Nəticədə ən vacib məsələni yox, ən çox reaksiya doğuran məzmunu görürük.
Bir neçə saniyəlik qalmaqallı video yüz minlərlə insanın diqqətini çəkdiyi halda, əmək bazarında minlərlə insanın gələcəyinə təsir edəcək texnoloji dəyişiklik kiçik bir xəbər kimi qalır. Sosial şəbəkədə iki şəxsin mübahisəsi günlərlə müzakirə olunur, süni intellektin müəllimliyə, jurnalistikaya, bank sektoruna və hüquqa təsiri isə davamlı ictimai müzakirəyə çevrilmir. Burada problem əyləncə və gündəlik xəbərlərin mediada yer almasında yox, diqqətin nisbətindədir. Media auditoriyanın ani marağının ardınca getdikdə ictimai gündəm tədricən “TikTok məntiqi” ilə qurulur: qısa, emosional, dərhal reaksiya doğuran və tez unudulan məzmun önə keçir.
Xüsusilə ailə-məişət münaqişələrinin, şəxsi qalmaqalların və insanların özəl həyatına aid detalların davamlı şəkildə əsas xəbər mövzusuna çevrilməsi cəmiyyətin ümumi mədəni səviyyəsinə və sosial psixologiyasına mənfi təsir göstərir. Medianın diqqəti bu tip mövzulardan daha çox dünyada baş verən inqilabi xarakterli elmi, texnoloji, iqtisadi və sosial dəyişikliklərə yönəlməlidir.
Bu məntiqin arxasında insan diqqətini kommersiya dəyərinə çevirən rəqəmsal sistem dayanır. Qorxu, qəzəb, qalmaqal və qarşıdurma dərin təhlildən daha sürətli reaksiya doğurduğu üçün sensasiyalı məzmun daha görünən olur. Beləcə, ən çox klik gətirən mövzu gündəmi tutur. Halbuki cəmiyyətin gələcəyini dəyişdirəcək məsələlərin çoxu bir dəqiqəlik videoya sığmır.
Azərbaycan mətbuatında rəqəmsallaşma və süni intellektin sosial nəticələrinə ayrılan diqqət hələ prosesin sürətinə uyğun gəlmir. Texnoloji mövzular çox vaxt yeni tətbiqin təqdimatı, robotun maraqlı hərəkəti, süni intellektin yazdığı şeir və ya hazırladığı şəkil səviyyəsində işıqlandırılır.
Bunlar maraqlıdır, amma əsas suallar daha dərindir: Süni intellekt hansı peşələri dəyişdirəcək? Yeni texnologiyalara çıxışı olmayan insanlar geridə qalacaqmı? Şagird süni intellektdən istifadə etdikdə öyrənir, yoxsa hazır cavabla kifayətlənir? Alqoritm səhv etdikdə məsuliyyəti kim daşıyır? Azərbaycan dilinin rəqəmsal sistemlərdə zəif təmsil olunması gələcək nəsillərin dil davranışına necə təsir göstərəcək?
Süni intellekt bir neçə saniyədə xəbər yaza bilər. Lakin xəbərin etik tərəflərini, ictimai nəticələrini və insan həyatına təsirini qiymətləndirmək üçün sürət kifayət etmir. Jurnalistikanın əsas üstünlüyü məsuliyyət, kontekst və düzgün sual vermək bacarığıdır. Yeni dövrün jurnalisti mənbələri müqayisə etməli, məlumatı yoxlamalı, hadisələr arasındakı görünməyən əlaqələri üzə çıxarmalı və cəmiyyətə bütöv mənzərə təqdim etməlidir.
Mətbuat süni intellekti nə möcüzə, nə də qaçılmaz fəlakət kimi göstərməlidir. Cəmiyyətə qorxu əvəzinə hazırlıq hissi verməli, hansı peşələrin dəyişəcəyini, hansı bacarıqların önə çıxacağını və yeni texnologiyalarla necə yaşamağın mümkün olduğunu izah etməlidir.
Peşəkar medianın başqa bir mühüm vəzifəsi parçalanmış ictimai diqqəti ortaq məsələlər ətrafında toplamaqdır. Media alqoritmlərin yaratdığı dar informasiya dairəsini genişləndirməli, fərqli fikirlər arasında körpü qurmalı və ortaq reallıq duyğusunu qorumağa çalışmalıdır.
Bunun üçün texnologiya və süni intellekt mövzusunda ixtisaslaşmış jurnalistikaya ehtiyac var. Universitetlər, elmi mərkəzlər, mütəxəssislər və redaksiyalar arasında əməkdaşlıq gücləndirilməlidir. Texnoloji xəbər proqramın necə işlədiyini göstərməklə kifayətlənməməli, onun insan və cəmiyyət üçün nə ifadə etdiyini də izah etməlidir.
Azərbaycan mətbuatının maarifçilik və ictimai məsuliyyət ənənəsi bu gün yeni məzmun qazanır. Mətbuat sabahın dəyişikliklərini bu gündən görməli, səssiz inqilabi proseslərə səs verməli və cəmiyyəti gələcəyə hazırlamalıdır. Çünki bəzən ən böyük dəyişikliklər küçələrdə səs salmadan, telefonlarımızın ekranında baş verir.
çap et