Milli mətbuatın inkişafında ruhaniliyin rolu

Azərbaycan milli mətbuatının tarixi xalqımızın milli oyanışı, mənəvi dirçəlişi və maarifçilik hərəkatı ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. 1875-ci il iyulun 22-də Həsən bəy Zərdabinin nəşr etdirdiyi “Əkinçi” qəzeti təkcə Azərbaycanın deyil, bütün müsəlman Şərqinin milli mətbuat tarixində yeni bir dövrün başlanğıcı oldu. Bu hadisə xalqın ana dilində düşünməsi, maariflənməsi və milli kimliyini dərk etməsi istiqamətində mühüm dönüş nöqtəsinə çevrildi.

Milli mətbuatın formalaşması prosesində ziyalılarla yanaşı, mütərəqqi din xadimlərinin də mühüm rolu olmuşdur. Onlar yaxşı anlayırdılar ki, cəmiyyətin inkişafı yalnız iqtisadi və siyasi tərəqqi ilə deyil, həm də mənəvi kamillik, elm və sağlam düşüncə ilə mümkündür. Bu baxımdan mətbuat xalqın maariflənməsi və dini-mənəvi dəyərlərin düzgün təbliği üçün ən təsirli vasitələrdən biri idi.

İslam dini elmə, biliyə və qələmə xüsusi dəyər verir. Qurani-Kərimdə “And olsun qələmə və yazdıqlarına!” buyurulması qələmin insan həyatındakı əhəmiyyətini göstərən ən böyük dəlillərdəndir. İlk nazil olan vəhyin “Oxu!” əmri ilə başlaması da təsadüfi deyildir. Bu ilahi çağırış göstərir ki, din və elm bir-birinə qarşı deyil, əksinə, bir-birini tamamlayan dəyərlərdir.

Azərbaycanın maarifçi ruhaniləri bu həqiqəti həyatlarında və fəaliyyətlərində yaşatmışlar. Onlar dini cəhalətin deyil, maarifin, fanatizmin deyil, düşüncənin, nifrətin deyil, mərhəmətin dini kimi təqdim edirdilər. Buna görə də qəzet və jurnallarda çıxış edir, xalqı elm öyrənməyə, əxlaqlı olmağa, milli birlik və həmrəyliyi qorumağa çağırırdılar.

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində fəaliyyət göstərən bir çox din xadimləri “Ziya”, “Ziyayi-Qafqaziyyə”, “Kəşkül”, “Şərqi-Rus”, “Təzə Həyat”, “İttifaq”, “Sədayi-Vətən” və digər mətbuat orqanlarında öz məqalələri ilə cəmiyyətin maariflənməsinə mühüm töhfələr vermişlər. Onlar mətbuatı təkcə xəbərlərin yayıldığı vasitə deyil, milli şüurun, dini mədəniyyətin və ictimai məsuliyyətin formalaşdığı böyük məktəb hesab edirdilər.

Azərbaycan ruhaniliyi tarix boyu xalqın milli maraqlarının keşiyində dayanmışdır. Çətin dövrlərdə onların fəaliyyəti yalnız dini xidmətlə məhdudlaşmamış, milli birlik, ana dilinin qorunması, təhsilin inkişafı və vətənpərvərlik hissinin gücləndirilməsi istiqamətində də mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Məhz buna görə də milli mətbuatın tarixindən danışarkən ruhaniliyin xidmətlərini ayrıca qeyd etmək zəruridir.

Mətbuatın əsas prinsipi həqiqəti cəmiyyətə çatdırmaqdır. Dinin də əsas məqsədi insanı həqiqətə yönəltməkdir. Bu iki dəyərin ortaq nöqtəsi vicdan, məsuliyyət və doğruluqdur. Vicdanlı jurnalist və məsuliyyətli din xadimi eyni amala – insanın mənəvi kamilliyinə və cəmiyyətin sağlam inkişafına xidmət edir.

Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı ilə yanaşı, dezinformasiya, saxta xəbərlər və mənəvi aşınma kimi problemlər də artmaqdadır. Belə bir şəraitdə milli mətbuatın üzərinə daha böyük məsuliyyət düşür. Mətbuat yalnız operativ informasiya verməklə kifayətlənməməli, milli-mənəvi dəyərlərin, tolerantlıq ənənələrinin və vətənpərvərlik ruhunun qorunmasına da xidmət etməlidir.

Azərbaycan Respublikasında dövlət-mənəviyyat münasibətlərinin sağlam əsaslar üzərində inkişafı, dini etiqad azadlığının təmin olunması və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması istiqamətində görülən işlər mətbuatın fəaliyyətinə də müsbət təsir göstərmişdir. Bu gün dini mövzuların peşəkar və məsuliyyətli şəkildə işıqlandırılması cəmiyyətdə sağlam dini düşüncənin formalaşmasına, radikalizmin və dini savadsızlığın qarşısının alınmasına mühüm töhfə verir.

Milli mətbuatın inkişafında ruhaniliyin rolu keçmişə aid bir xatirə deyil, bu gün də davam edən mənəvi missiyadır. Çünki sözün məsuliyyəti heç vaxt dəyişmir. Yazılan hər bir fikir gələcək nəsillərin düşüncəsinə təsir göstərir. Ona görə də qələm vicdanla işləməli, həqiqətə söykənməli və milli maraqlara xidmət etməlidir.

Bu gün Azərbaycan mətbuatı yeni inkişaf mərhələsini yaşayır. Rəqəmsal media, sosial şəbəkələr və informasiya texnologiyaları jurnalistikanın imkanlarını genişləndirsə də, onun əsas missiyası dəyişməz olaraq qalır: cəmiyyətə doğru, obyektiv və məsuliyyətli informasiya çatdırmaq, milli birlik və mənəvi dəyərləri qorumaq.

Tarixi təcrübə göstərir ki, qələm ilə mənəviyyat bir araya gəldikdə xalq daha güclü olur. Milli mətbuat xalqın yaddaşıdır, ruhanilik isə onun mənəvi dayağıdır. Bu iki dəyər uzun illər boyu bir-birini tamamlamış, Azərbaycanın milli kimliyinin, dini tolerantlığının və maarifçilik ənənələrinin formalaşmasına əvəzsiz töhfələr vermişdir.

Nəticə etibarilə, milli mətbuatın inkişafında ruhaniliyin rolu Azərbaycan tarixinin şərəfli səhifələrindən biridir. Bu irsi öyrənmək, qorumaq və gələcək nəsillərə çatdırmaq hər bir ziyalının, jurnalistin və din xadiminin mənəvi borcudur. Qələm həqiqətə xidmət etdikcə, söz vicdanla yazıldıqca və mənəviyyat cəmiyyətin əsas dəyəri olaraq qaldıqca milli mətbuat da öz tarixi missiyasını layiqincə davam etdirəcəkdir.

Şərqşünas Seyid Camal Əzimbəyli

“İnam” verlişinin müəllif və aparıcısı