"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi, sənətşünas Sevinc Babaxanovadır. Müsahibimizlə məşhur Azərbaycan rəssamı Rasim Babayevin "Motiv axtarışında" əsərindən danışmışıq.
Rasim Babayev Azərbaycan təsviri sənətinin XX əsrdə yetişdirdiyi ən görkəmli rəngkar və qrafika ustalarındandır. O, 31 dekabr 1927-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. İlk peşəkar rəssamlıq təhsilini 1945-1949-cu illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində alıb, daha sonra təhsilini V.İ.Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunda davam etdirib. Akademik rəssamlıq məktəbinin ənənələrini mənimsəməklə yanaşı, o, erkən yaradıcılıq illərindən etibarən fərdi bədii üslub formalaşdırmağa çalışıb. 1959-cu ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqına üzv qəbul edilib, 1964-cü ildə Əməkdar rəssam, 1988-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb. Sonralar Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı ilə də təltif edilib.
Rasim Babayev Azərbaycan rəngkarlığında simvolik və fəlsəfi düşüncə tərzi ilə seçilən sənətkarlardan biri hesab olunur. O, yaradıcılığında sosialist realizminin sərt bədii çərçivələrindən uzaqlaşaraq milli folkloru, mifoloji obrazları, qədim türk dünyagörüşünü, insanın mənəvi aləmini və həyatın fəlsəfi mahiyyətini özünəməxsus bədii dillə ifadə edib. Rəssamın əsərlərində qrotesk, simvolizm, dekorativ ümumiləşdirmə və metaforik ifadə üsulları mühüm yer tutur. Onun "Qobustan", "Dəvələr", "Hamamlar", "Qaçaq Nəbi", "Köhnə Bakı", "Narlar", "Kənd", "Qədim qəbiristanlıq", "Ailə", "Səyyah", "Ordu", "Qapı", "Novruz", "Qadın və nəhəng", "Adəm və Həvva", "Bəla", "Nəhənglər" və "Motiv axtarışında" kimi əsərləri Azərbaycan təsviri sənətinin qiymətli nümunələri hesab olunur.
Rasim Babayev yalnız rəngkar kimi deyil, həm də mahir kitab qrafikası ustası kimi tanınıb. O, Azərbaycan xalq nağılları, dastanları və görkəmli yazıçıların əsərlərinə çəkdiyi illüstrasiyalarla milliqrafika sənətinin inkişafına mühüm töhfələr verib.
- Əsərin kompozisiya həlli necədir?
- Burada rəssamın fərdi yaradıcılıq üslubunu, simvolik düşüncə tərzini və fəlsəfi baxışlarını əks etdirən mürəkkəb bədii quruluşa malikdir. Kompozisiya baxımından əsər balanslı və ritmik qurulmuş, bütün təsvir elementləri vahid ideyanın ifadəsinə xidmət edəcək şəkildə bir-biri ilə əlaqələndirilib. Rəssam məkanı geniş panoram şəklində təqdim etsə də, kompozisiyanın əsas diqqət mərkəzini ön planda yerləşdirilmiş insan fiquru təşkil edir. Ağ geyimli, əlində qovluq tutaraq irəliləyən obraz əsərin semantik yükünü daşıyan əsas kompozisiya elementidir. Onun hərəkət istiqaməti və baxış xətti tamaşaçını kompozisiyanın dərinliyinə doğru aparır, beləliklə, əsərdə həm fiziki, həm də mənəvi axtarış hissi yaradılır.
Kompozisiyanın sağ və sol hissələrində yerləşdirilmiş iri həcmli daş konstruksiyalar çərçivələyici element kimi çıxış edir və tamaşaçının baxışını mərkəzi hissəyə yönəldir. Bu monumental formalar yalnız məkanın sərhədlərini müəyyənləşdirmir, həm də əsərə sabitlik, möhkəmlik və tarixi zaman hissi bəxş edir. Onların sərt həndəsi quruluşu ilə insan fiqurunun zərif silueti arasında yaradılmış kontrast kompozisiyanın ifadəliliyini artırır və insanın ətraf mühit qarşısındakı mövqeyini daha qabarıq şəkildə nümayiş etdirir.
Arxa planda uzanan ağ rəngli tikililər perspektiv xətti boyunca ritmik ardıcıllıq yaradır və baxışı uzaq nöqtəyə istiqamətləndirir. Bu memarlıq elementlərinin sadələşdirilmiş formaları əsərin dekorativ xarakterini gücləndirir, eyni zamanda Abşeron memarlığına məxsus lakonik həcm həllini xatırladır. Məkanın geniş və boş təsviri fiqurun tənhalığını, yaradıcı düşüncənin sakitliyini və ilham axtarışının sonsuzluğunu ifadə edir.
Kompozisiyada heyvan fiqurlarının yerləşdirilməsi də təsadüfi xarakter daşımır. Keçilər insan fiqurunun arxasında təsvir olunaraq kompozisiyada hərəkət ritmini davam etdirir və təbiətlə insan arasında vizual əlaqə yaradır. Onların istiqaməti əsas obrazın hərəkəti ilə uyğunlaşaraq kompozisiyanın daxili dinamizmini gücləndirir. Bununla yanaşı, insan, heyvan və memarlıq elementlərinin qarşılıqlı yerləşdirilməsi təbiət, insan və məkan arasında harmonik vəhdət yaradır.
Əsərin kompozisiyasında boş məkanın istifadəsi xüsusi diqqət cəlb edir. Rəssam detalları minimuma endirərək geniş açıq sahələr yaradıb, bununla da tamaşaçının diqqətini əsas obrazlara və ideya məzmununa yönəldib. Kompozisiyanın üfüqi və şaquli istiqamətlər üzrə tarazlaşdırılması, fiqurların ölçü nisbətlərinin dəqiq hesablanması və perspektivin sərbəst şəkildə şərh olunması əsərə həm monumental, həm də poetik xarakter qazandırır.
- Tablo hazırda harada saxlanılır?
- Azərbaycan Milli İncəsənət muzeyində qorunur.
- Əsərin rəng həlli necədir?
- Əsərdə istifadə olunan rəng palitrası zahirən sadə və məhdud görünsə də, dərin emosional təsir gücünə malikdir. Rəssam parlaq və dekorativ rəng kontrastlarından deyil, əsasən təbii torpaq çalarlarından, ağ, boz, qara və mavi tonların ahəngdar və balanslı münasibətindən istifadə etməklə sakit, düşüncəli və poetik atmosfer yaratmağa nail olub. Bu rəng seçimi əsərin ümumi ideya məzmununu tamamlayır və tamaşaçını xarici hadisələrdən daha çox obrazın daxili aləminə yönəldir.
Kompozisiyada üstünlük təşkil edən açıq qum rəngləri Abşeronun quraq landşaftını və günəş altında yanmış torpaq səthini xatırladır. Bu isti tonlar əsərə təbiilik və səmimilik qazandırmaqla yanaşı, məkanın genişliyini və sakitliyini də daha qabarıq şəkildə nümayiş etdirir. Ağ rənglə təsvir edilmiş memarlıq tikililəri və insan fiqurunun geyimi fonla ahəngdar uyğunluq təşkil edir. Ağ rəng burada yalnız işıq təsiri yaratmır, eyni zamanda saflığın, mənəvi təmizliyin, yaradıcı düşüncənin və yeni ideya axtarışının simvolu kimi çıxış edir. Rəssamın əsas obrazı məhz ağ geyimdə təqdim etməsi onun yaradıcı şəxsiyyətini və daxili mənəvi zənginliyini vurğulayan mühüm bədii vasitəyə çevrilib.
Əsərin sağ hissəsində yerləşən iri daş konstruksiyalarda istifadə olunan tünd boz və qara rəng çalarları kompozisiyada vizual ağırlıq yaradır. Bu rənglər qədimliyin, zamanın, möhkəmliyin və tarixi yaddaşın rəmzi kimi qəbul edilir. Açıq rəngli memarlıq elementləri ilə tünd daş kütlələri arasında yaranan kontrast kompozisiyanın ritmini gücləndirir, eyni zamanda insanın yaşadığı mühitin mürəkkəbliyini və zamanın davamlılığını ifadə edir. Rəssam bu rəng qarşıdurması vasitəsilə yalnız estetik tarazlıq yaratmır, həm də əsərin fəlsəfi məzmununu daha təsirli şəkildə açır.
Göy üzünün mavi rəngi kompozisiyada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Səmanın geniş və işıqlı təsviri torpaq rənglərinin üstünlük təşkil etdiyi mühitə yüngüllük və nəfəs gətirir. Mavi tonlar sakitlik, azadlıq və sonsuzluq hissi oyadaraq əsərin emosional təsirini gücləndirir. Yer səthi ilə səma arasında yaradılmış rəng harmoniyası insanın təbiətlə vəhdətini ifadə edir və kompozisiyanın ümumi tarazlığını təmin edir. Keçilərin tünd qəhvəyi və qara çalarlarla işlənməsi isə onların açıq rəngli fon üzərində daha aydın seçilməsinə şərait yaradır və kompozisiyanın ritmini tamamlayır.
Rasim Babayev əsərdə işıq və kölgə keçidlərini klassik akademik rəngkarlıq prinsiplərinə uyğun şəkildə deyil, rəng ləkələrinin qarşılıqlı münasibəti vasitəsilə təqdim edir. Fakturalı boya qatları, kobud fırça toxunuşları və rəng səthlərinin sərbəst işlənməsi təsvir olunan məkanın təbiiliyini və maddiliyini hiss etdirir. Rənglər burada yalnız əşyaların zahiri görünüşünü təsvir etmir, həm də obrazların daxili vəziyyətini, yaradıcı axtarışın psixoloji ovqatını və zamanın sakit axarını ifadə edən bədii vasitəyə çevrilir.
- Sizcə, "Motiv axtarışında" bizə nə deyir?
- Rasim Babayevin "Motiv axtarışında" əsəri tamaşaçıya ilk növbədə yaradıcılığın heç vaxt bitməyən axtarış prosesi olduğunu anlatmağa çalışır. Rəssam əsərin mərkəzində təsvir etdiyi insan obrazı vasitəsilə göstərir ki, həqiqi sənətkar üçün ilham hazır vəziyyətdə mövcud olmur; o, daim ətraf mühiti müşahidə edir, təbiəti öyrənir, insan həyatını dərk etməyə çalışır və hər yeni gün öz yaradıcılığı üçün yeni fikir və yeni motiv axtarır. Bu baxımdan əsərdə təsvir olunan fiqur yalnız bir rəssamı deyil, həm də ömrü boyu həqiqəti, gözəlliyi və mənəvi kamilliyi axtaran bütün yaradıcı insanları təcəssüm etdirir.
Əsər eyni zamanda insanın yaşadığı mühitlə mənəvi bağlılığının vacibliyini vurğulayır. Sadə kənd mənzərəsi, qədim memarlıq elementləri, torpaq rəngləri və təbiətin sakit atmosferi göstərir ki, ilham uzaq və əlçatmaz məkanlarda deyil, insanın doğma torpağında, gündəlik həyatında və milli-mədəni dəyərlərində də mövcuddur. Rasim Babayev bununla tamaşaçını ətraf aləmə daha diqqətlə baxmağa, adi görünən hadisələrin və məkanların arxasında gizlənən estetik gözəlliyi və mənəvi zənginliyi kəşf etməyə dəvət edir.
Əsərdəki geniş və boş məkan insanın daxili düşüncələrini, tənhalığını və özünüdərketmə prosesini ifadə edir. Rəssam göstərir ki, yaradıcı fəaliyyət yalnız zahiri müşahidə ilə deyil, həm də insanın öz daxilinə etdiyi mənəvi səyahətlə bağlıdır. Bu səbəbdən əsər tamaşaçını tələskənlikdən uzaqlaşmağa, ətraf mühiti daha dərindən müşahidə etməyə və həyatın mənası haqqında düşünməyə sövq edir. Burada yol obrazı yalnız fiziki hərəkəti deyil, həm də insanın mənəvi inkişafını və daim yenilənən yaradıcılıq axtarışlarını simvolizə edir.
Kompozisiyada yer alan memarlıq tikililəri və daş konstruksiyalar zamanın davamlılığını, keçmişlə bu gün arasında mövcud olan əlaqəni ifadə edir. Rəssam bununla göstərmək istəyir ki, müasir yaradıcılıq milli köklərdən və tarixi yaddaşdan qidalandıqda daha dərin məna qazanır. İnsan fiqurunun bu qədim mühitdə irəliləməsi isə gələcəyə doğru hərəkətin keçmişin irsini qorumaqla mümkün olduğunu düşündürür.
Əsərdə təsvir olunan keçilər də ideya yükü daşıyan simvollardır. Onlar təbiətin təbii ritmini, həyatın davamlılığını və insanın təbiətlə ayrılmaz vəhdətini ifadə edir. Rəssam bununla vurğulayır ki, insan yaradıcılığı təbiətdən ayrıldıqda öz səmimiliyini və daxili gücünü itirə bilər. Buna görə də əsər insanı təbiətə daha həssas yanaşmağa, onun gözəlliyini qorumağa və ondan ilham almağa çağırır.
"Motiv axtarışında" yalnız bir rəssamın ilham axtarışını əks etdirən məişət səhnəsi deyil, həm də yaradıcılığın mahiyyəti, insanın özünü dərk etməsi, milli-mədəni irsə bağlılıq, təbiətlə harmoniya və mənəvi zənginlik haqqında dərin fəlsəfi düşüncələri özündə cəmləşdirən bir sənət əsəridir. Rasim Babayev bu tablo vasitəsilə tamaşaçıya çatdırır ki, həqiqi motiv və əsl ilham insanın ətraf aləmi diqqətlə müşahidə etməsində, doğma mühitini sevməsində, keçmişə hörmətlə yanaşmasında və həyatın sadə anlarında gizlənən gözəlliyi görə bilməsindədir. Məhz bu fikir əsərin bədii-estetik və fəlsəfi dəyərini müəyyənləşdirən əsas ideya kimi bu gün də öz aktuallığını qoruyub saxlayır.
Aytac SAHƏD
çap et