İctimai yer haradır?

Azərbaycanda tütün məmulatları tullantılarının ətraf mühitə atılmasına görə cərimənin məbləği kəskin artırılır. Bu məsələ İnzibati Xətalar Məcəlləsinə təklif olunan dəyişiklikdə öz əksini tapır. Məcəllənin 212-ci maddəsinə edilən dəyişikliklə tütün məmulatlarının açıq və qapalı ictimai yerlərdə istifadəsi ilə bağlı qaydalar daha da sərtləşdirilib, cərimələr artırılır. Bu dəyişikliklərin tətbiqi və nəzarəti müxtəlif dövlət orqanlarının razılaşdırılması ilə həyata keçirilir. Dəyişikliyə əsasən, tütün məmulatları tullantılarının ətraf mühitə atılmasına görə cərimənin məbləği 50 manatdan 300 manata qaldırılır. Bundan əlavə, nəzərdə tutulmuş xəta inzibati tənbeh almış şəxs tərəfindən inzibati tənbehvermə haqqında qərar qüvvəyə mindiyi gündən bir il ərzində təkrar törədildikdə həmin şəxs 700 manat məbləğində cərimə edilir, yaxud işin hallarına görə, xətanı törədənin şəxsiyyəti nəzərə alınmaqla, 60 saatdan 100 saatadək ictimai işlər tətbiq olunur.

Tütün məmulatlarının tullantılarının ətraf mühitə atılmasına görə cərimələrin artırılmasının ətraf mühitin qorunması məqsədi daşıdığını vurğulayan "Konstitusiya Araşdırmalar Fondu"nun prezidenti Əliməmməd Nuriyev, bununla belə, cərimənin miqdarının kəskin artırılmasının bəzi vətəndaşlar, xüsusən də sosial cəhətdən həssas qruplar üçün ağır maliyyə yükü yarada biləcəyini bildirib: "Gəlin bu məsələyə iki aspektdən baxaq. Birincisi, cərimələrin artırılması və təkrar törədilən xətalara görə sanksiyalar. Təklif olunan dəyişikliklərə əsasən, tütün məmulatlarının tullantılarının ətraf mühitə atılmasına görə cərimə məbləği 50 manatdan 300 manata qaldırılır. Eyni zamanda, təkrar törədilmə hallarında cərimə məbləği 700 manata qədər artırılır və ya alternativ olaraq, 60-100 saat arası ictimai işlər tətbiq olunur. Bu dəyişikliklərin məqsədi ictimai asayişi və ətraf mühiti qorumaq, insanları tullantıların düzgün idarə olunması ilə bağlı məsuliyyətli davranmağa sövq etməkdir. Xüsusilə, ətraf mühitin qorunmasına yönəlmiş ciddi cəza mexanizmləri, ictimai yerlərdə zibilin atılmasının qarşısını almaq məqsədilə dünya üzrə qəbul edilən praktikalardan biridir.

İkincisi isə, gəlin görək bu cəzalar ağırdırmı və sosial cəhətdən həssas şəxslərin durumuna necə təsir göstərə bilər? Fəhlələr, tələbələr, pensiyaçılar kimi sosial qruplar üçün bu cərimələrin ağır olduğu düşünülə bilər. Çünki bəzi vətəndaşlar üçün 300 və ya 700 manatlıq cərimələr böyük maliyyə yükü yaratmış olar. Xüsusən də azgəlirli vətəndaşlar, pensiyaçılar və tələbələr üçün bu cərimələr problemlərə səbəb olar. Bu baxımdan, cərimələrin diferensiallaşdırılması, yəni şəxsin maliyyə durumu və sosial vəziyyətinə uyğun olaraq daha yumşaq tədbirlərin tətbiq edilməsi müzakirə oluna bilər.

İctimai işlərə gəlincə, 60-100 saatlıq ictimai işlər isə başqa bir alternativdir və burada da həmin şəxslərin fiziki vəziyyəti və vaxt çatışmazlığı kimi problemlər ortaya çıxa bilər. Məsələn, yaşlı vətəndaşlar və ya fiziki cəhətdən məhdud imkanlı şəxslər bu ictimai işləri görməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Burada da alternativ cəza tədbirlərinin nəzərdən keçirilməsi mümkündür.

- Sizcə, hansı alternativ cəza tədbirləri nəzərdə keçirilə bilər?

- Birincisi, diferensial cərimə sistemi: Sosial vəziyyəti nəzərə alınaraq, cərimələrin fərqli qruplar üçün uyğunlaşdırılması mümkündür. Məsələn, tələbələr, azgəlirli şəxslər və pensiyaçılar üçün daha aşağı cərimə məbləği tətbiq oluna bilər. Yalnız cərimə tətbiq etmək deyil, həm də maarifləndirmə və təbliğat vasitəsilə insanların tullantı idarəçiliyi və ətraf mühitin qorunmasına dair davranışlarını dəyişdirmək daha effektiv olar.

İkincisi, könüllü ictimai işlər: Cərimələrin ödənilməsi mümkün olmayan hallarda, fiziki duruma uyğun cəmiyyət üşün faydalı işlərin - ictimai işlərin görülməsini təşviq etmək olar.

İctimai yerlərdə siqaret çəkmək mövzusunda qanunvericiliyin məqsədi əhalini tütün tüstüsünün zərərindən qorumaq, xüsusilə passiv siqaret çəkmənin qarşısını almaqdır. Bu cür qanunlar çox ölkədə mövcuddur və əsasən insanların toplaşdığı yerlərdə siqaret çəkməyin məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Amma hər kəs üçün eyni məbləğdə cərimələrin tətbiq edilməsi bəzi vətəndaşlar üçün həddindən artıq ağır ola bilər. Buna görə də, fikrimcə, sosial ədalətin təmin olunması üçün daha elastik və fərqli sosial qruplar üçün nəzərdə tutulmuş tədbirlər üzərində düşünmək daha məqsədəuyğundur.

- Əliməmməd müəllim, ümumiyyətlə, ictimai yer haradır? Axı, insanlar gəzə-gəzə siqaret çəkmək vərdişindədir. Bu məsələyə də aydınlıq gətirmənizi istərdik. Siqaret çəkməyə vərdiş etmiş şəxslər harada siqaret çəkməlidilər? Axı hər dəfə siqaret çəkmək üçün xüsusu yerlərə getmək olmur.

- Əvvəlcə, "İctimai yer haradır?" sualına aydınlıq gətirək. İctimai yerlər insanların kütləvi şəkildə toplaşdığı, istirahət etdiyi və ya hərəkət etdiyi məkanlardır. Azərbaycanda tütün məmulatlarının istifadəsinin məhdudlaşdırıldığı ictimai yerlər qanunvericilikdə aydın şəkildə müəyyən olunub və aşağıdakılardır:

1. Qapalı ictimai yerlər: Restoranlar, kafelər, ofislər, iş yerləri, ticarət mərkəzləri, kinoteatrlar, idman zalları kimi qapalı yerlərdə siqaret çəkmək qanunla qadağandır.

2. Nəqliyyat vasitələri və dayanacaqlar: İctimai nəqliyyatda, həmçinin metro stansiyaları və avtobus dayanacaqları kimi nəqliyyat vasitələrinin gözlənildiyi ərazilərdə siqaret çəkmək qadağandır.

3. Təhsil və səhiyyə müəssisələrinin yaxınlığı: Məktəblər, universitetlər, xəstəxanalar kimi təhsil və səhiyyə müəssisələrinin ətrafında siqaret çəkmək qadağan olunub. Bu ərazilər, xüsusilə uşaqlar və gənclər üçün qorunan zonalar hesab olunur.

4. Uşaq meydançaları və parklar: Uşaq oyun meydançaları və ailəvi istirahət parklarında da siqaret çəkməyə icazə verilmir.

5. İctimai yollar və küçələr: İctimai yollar və küçələrdə, insanların sıx olduğu yerlərdə də siqaret çəkmək müəyyən yerlərdə məhdudlaşdırıla bilər.

Siqaret çəkən şəxslər üçün isə alternativ yerlər yaradılmalıdır və qanunvericilikdə bu yerlər də müəyyən olunub:

1. Xüsusi siqaret çəkmə yerləri: Restoranlarda, iş yerlərində və ya ticarət mərkəzlərində xüsusi siqaret çəkmə üçün nəzərdə tutulan yerlər yaradılmalıdır. Bu yerlər qapalı ictimai yerlərdən və insanların toplaşdığı ərazilərdən uzaqda olmalıdır.

2. Açıq sahələrdə siqaret çəkmək: Əgər qapalı məkanda deyilsinizsə və ya insanların sıx toplaşdığı bir ərazidə (məsələn, avtobus dayanacağı) deyilsinizsə, açıq sahələrdə siqaret çəkmək icazəli ola bilər. Lakin burada da qaydalara riayət etmək, tullantıların (siqaret kötüklərinin) ətrafa atılmaması vacibdir.

- Gəlin bir məsələyə də cavab axtaraq: insanlar niyə ictimai yerlərdə siqaret çəkməyə məhdudiyyət qoyulmasına qarşı çıxırlar?

- Siqaret çəkən bir çox insan üçün bu məhdudiyyətlər çətinlik yarada bilər, çünki siqaret çəkməyə vərdiş etmiş insanlar hər yerdə və istənilən vaxt bu vərdişi davam etdirməyə meyillidir. Lakin ictimai sağlamlıq və insanların siqaretdən qorunması ön planda saxlanılır. Xüsusilə, passiv siqaret çəkmənin uşaqlar, yaşlılar və hamilə qadınlar üzərində ciddi sağlamlıq təsirləri var və bu səbəbdən siqaret çəkilməyən şəxslərin hüquqları müdafiə olunmalıdır.

Atilla SÜLEYMANLI