"Natəvan Azərbaycan poeziyasında etirafnamə lirikasının banilərindən biridir" - Leyli Salayeva

AZƏRTAC Xurşidbanu Natəvanın yaradıcılığının əhəmiyyəti ilə bağlı sənətkarlarla söhbətlər silsiləsini davam etdirir. Qonağımız Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Böyük Britaniya Poeziya Cəmiyyətinin üzvü şairə Leyli Salayevadır. O, Natəvanın yaradıcılığının Azərbaycan ədəbiyyatına təsiri və öz əsərlərində təqdim etdiyi yeni mövzular barədə danışır.

Şairə deyir: “XIX əsrdə ənənəvi müsəlman cəmiyyətində şəxsi kədər nadir hallarda açıq müzakirə mövzusu olurdu. Bu, xüsusilə də təcrübələrin adətən ailə daxilində qaldığı və ictimaiyyətə açıqlanmadığı şəraitdə qadınlarda daha çox şamil olunurdu. Bu fonda Xurşidbanu Natəvanın yaradıcılığı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Sevimli oğlu Mir Abbasın ölümündən sonra Natəvan Azərbaycan ədəbiyyatında etirafnamə lirikasının ilk parlaq ifadələrindən birinə çevrilən şeirlər silsiləsi yaradıb. O, ağrısını ənənəviliyin arxasında gizlətmir və ya onu mücərrəd fəlsəfi düşüncələrdə həll etməyə çalışmır. Bunun əvəzinə, şairə birbaşa ana kədərindən danışır, şəxsi faciəni böyük emosional gücün poetik ifadəsinə çevirir.

Onun şeirləri ilk dəfə olaraq öz itkisindən danışmağa cəsarət edən birinin səsini bu qədər aydın şəkildə çatdırır. Natəvan təkcə oğlunu itirən ananın kədərini deyil, həm də bir qadının daxili dünyasını, hisslərə, yaddaşa və əzablara olan hüququnu ortaya qoyur. Bu, onun poeziyasına ənənəvi sevgi və ya fəlsəfi lirikadan kənara çıxmağa imkan verir və Azərbaycan ədəbiyyatında şəxsi təcrübə haqqında səmimi söhbətlər üçün yer açır.

Məhz buna görə də Natəvanı Azərbaycanda etirafnamə poeziyasının banilərindən biri adlandırmaq olar. Onun oğlu haqqında şeirləri təkcə ana sevgisinə abidə deyil, həm də insan hisslərinə və şəxsi həyat tarixçəsinə ədəbiyyatda layiqli yer vermək yolunda mühüm addım olub”.

L. Salayevanın fikrincə, həmin təcrübə bu gün də aktuallığını qoruyub saxlayır. Bir əsr yarımdan çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, bir çox yazıçı və şair öz həyatları haqqında açıq danışmaq istəmir. Şəxsi təcrübə çox vaxt mətndən kənarda qalır və bədii təxəyyülə və ya ümumi düşüncələrə yol verir.

Həmsöhbətimiz daha sonra qeyd edir: “Natəvan fərdi bir hekayənin bütün cəmiyyət üçün əhəmiyyət kəsb edə biləcəyini nümayiş etdirdi. Bunlar müəllif və oxucu arasında xüsusi əlaqə yaradan əsl insan hekayələridir. Bir insan uydurma personaj haqqında deyil, özü haqqında bir hekayə danışanda, onun təcrübəsi təkcə şəxsi tərcümeyi-halının bir hissəsinə yox, həm də ictimai sərvətə çevrilir və başqalarına öz həyatlarında yeni imkanları görməyə imkan verir”.

Onun sözlərinə görə, bu fikir onun yeni “Mənaları yaradarkən” kitabı üçün də vacib oldu. L. Salayeva bu əsərin üzərində işləyərkən, həm də öz həyatından hadisələrə müraciət edib və yaddaşın həmin dövrdə təsadüfi görünən, lakin zamanla vahid bir hekayəyə birləşərək unikal məna xəritəsi yaradan bir sıra heyrətamiz təsadüfləri, qarşılaşmaları və taleyin döngələrini qoruduğunu kəşf edib.

Şairə qeyd edib: Bu kitab ənənəvi mənada avtobioqrafiya deyil. Əksinə, mənanın yaşanmış təcrübədən necə yarandığını görmək cəhdidir. Möcüzələrin həmişə kənardan gəlmədiyini göstərmək istədim. Bəzən onlar vacib olanı görmək, öz qərarlarına etibar etmək və həyata təsadüflər silsiləsi kimi deyil, zamanla mənası açılan bir hekayə kimi baxmaq qabiliyyətindən irəli gəlir. Bəlkə də oxucu bu hekayələrdə mənim həyatımı deyil, öz həyatları haqqında vacib olan nəyisə anlayacaq”.

Anara Axundova