İnqilabın oğurladığı sabah - Kinoseans
"YENİ NİZAM": İNSAN HƏYATININ DƏYƏRSİZLƏŞDİYİ CƏMİYYƏTLƏRİN TALEYİ BARƏDƏ FİLM
Bəzən bir film gələcəyi proqnozlaşdırmır, sadəcə bu günün gizli təhlükələrini hamının görə biləcəyi qədər aydın göstərir. Meksikalı rejissor Mişel Frankonun 2020-ci ildə çəkdiyi "Yeni nizam" (Nuevo orden) da məhz belə filmlərdəndir. O, nə klassik siyasi triller, nə də adi antiutopiyadır. Bu film cəmiyyətin dərin qatlarında illərlə yığılıb qalan narazılığın, sosial ədalətsizliyin və hakimiyyət hərisliyinin bir gün necə partlaya biləcəyini soyuqqanlı və amansız dillə göstərən ekran əsəridir. Məhz buna görə "Yeni nizam" nümayiş olunduğu gündən bəri yalnız kino hadisəsi deyil, həm də ictimai müzakirə mövzusu oldu. Film Venesiya Beynəlxalq Film Festivalında Böyük Münsiflər Heyətinin mükafatına layiq görüldü və dünya kinosunun həmin il ən çox müzakirə olunan siyasi dramlarından birinə çevrildi.
Hər şey zahirən mükəmməl görünən bir toy mərasimindən başlayır. Meksikanın imkanlı ailələrindən birinin təşkil etdiyi bu dəbdəbəli məclis ölkədəki sosial bərabərsizliyin görünməyən sərhədini də nümayiş etdirir. Küçələrdə yoxsulluq, işsizlik və ümidsizlik hökm sürərkən, şəhərin başqa bir guşəsində insanlar təmtəraq içində həyatlarını qeyd edirlər. Elə bu ziddiyyət də filmin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir. Silahlı üsyançıların toyu basması ilə hadisələr nəzarətdən çıxır və ölkə qısa müddətdə xaosa qərq olur.
Lakin Mişel Franko üçün əsas məsələ üsyanın özü deyil. Rejissor daha təhlükəli bir məqama diqqət çəkir: xaosdan ən çox kim faydalanır? Film göstərir ki, hakimiyyət boşluğu yaranan kimi meydana çıxan ilk qüvvə hər zaman azadlıq tərəfdarları olmur. Əksinə, qorxu və qarışıqlıq çox vaxt daha sərt idarəçiliyin əsaslandırılmasına çevrilir. "Yeni nizam"da da küçələrdə baş verən iğtişaşlardan istifadə edən hərbçilər ölkədə diktatura qurur və zorakılıq artıq üsyançıların deyil, dövlətin rəsmi idarəetmə üsuluna çevrilir. Beləcə film inqilabın necə repressiya ilə əvəz oluna biləcəyini göstərən acı siyasi alleqoriyaya çevrilir.
Frankonun ən böyük uğurlarından biri hadisələrə birtərəfli qiymət verməməsidir. O, nə varlıları tam günahsız göstərir, nə də yoxsulları yalnız qəzəbin simvoluna çevirir. Film boyu demək olar ki, bütün tərəflər zorakılığın iştirakçısına və ya qurbanına çevrilirlər. Rejissor bununla sanki demək istəyir ki, nifrət bir dəfə sərhədi keçəndən sonra artıq sinif, siyasi baxış və sosial status seçmir. Zorakılıq öz qanunlarını yazmağa başlayır və onun qarşısında hamı eyni dərəcədə müdafiəsiz qalır.
"Yeni nizam"ın təsir gücü yalnız göstərdiyi zorakılıqda deyil, həm də bu zorakılığı adi həyatın bir hissəsinə çevirməsindədir. Film boyu tamaşaçı qəhrəmanların taleyini izləməkdən daha çox, insan ləyaqətinin necə sürətlə məhv olmasının şahidinə çevrilir. Dünən cəmiyyətin ən nüfuzlu adamları hesab olunan insanlar bir neçə saat sonra heç bir hüququ olmayan girovlara çevrilirlər. Franko bununla hakimiyyətin və sərvətin əslində nə qədər kövrək olduğunu göstərir. Bir siyasi böhran kifayətdir ki, illərlə qurulmuş sosial pillələr bir anda mənasını itirsin.
Rejissorun diqqət çəkdiyi başqa bir məqam isə zorakılığın yoluxucu xarakteridir. Filmdə qəddarlıq tədricən bütün tərəfləri əhatə edir. Əvvəlcə küçələrdə başlayan zorakılıq sonradan dövlət institutlarının davranış normasına çevrilir. Beləliklə, "Yeni nizam" təkcə sosial bərabərsizlik haqqında film deyil. O, həm də hakimiyyətin nəzarətdən çıxdığı, hüququn susduğu və insan həyatının dəyərsizləşdiyi cəmiyyətlərin taleyi barədə universal xəbərdarlıqdır. Məhz buna görə ekran əsəri yalnız Meksikanın deyil, dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan tamaşaçıların da öz reallığı ilə səsləşə bilir.
Filmin vizual dili də onun ideyasını gücləndirən əsas amillərdəndir. Mişel Franko emosional musiqidən, pafoslu dialoqlardan və qəhrəmanlaşdırılmış obrazlardan qəsdən uzaq durur. Kamera hadisələri sakit müşahidəçi kimi izləyir. Elə buna görə də ekrandakı qəddarlıq daha sarsıdıcı təsir bağışlayır. Burada zorakılıq nümayiş xatirinə göstərilmir; o, insanın bütün mənəvi dayaqlarını dağıdan adi həyat hadisəsi kimi təqdim olunur. Rejissor parlaq vizual effektlərə deyil, soyuq rəng çalarlarına, uzun planlara və təbii səslərə üstünlük verir. Bu üslub tamaşaçını hadisələrin kənar müşahidəçisinə yox, sanki onların içində qalmış bir şahidə çevirir.
"Yeni nizam" Venesiya Beynəlxalq Film Festivalında Böyük Münsiflər Heyətinin Mükafatını qazansa da, doğma Meksikada birmənalı qarşılanmadı. Bir çox tənqidçi filmi cəsarətli sosial xəbərdarlıq adlandırdı, digərləri isə onu sinfi ayrı-seçkiliyi körükləməkdə və yoxsul təbəqəni stereotiplərlə təqdim etməkdə günahlandırdı. Bəzilərinin fikrincə, Franko Meksikadakı sosial problemlərə həddindən artıq qara rənglə yanaşır, digərləri isə hesab edirdi ki, məhz bu sərtlik filmin ən böyük üstünlüyüdür. Sosial şəbəkələrdə və mətbuatda yaranan müzakirələr ekran əsərinin təsir dairəsini daha da genişləndirdi. Çünki haqqında heç kimin danışmadığı film zamanla unudulur, ciddi polemika doğuran film isə yaşamağa davam edir.
Bu ekran əsərinin ən böyük üstünlüyü də elə bundadır. O, tamaşaçıya hazır cavablar təqdim etmir, heç kimi haqlı çıxarmır və nikbin sonluq vəd etmir. Əvəzində çox narahatedici suallar verir. Cəmiyyət nə vaxt partlayış həddinə çatır? Ədalətsizlik hansı məqamda zorakılığa çevrilir? Xaosdan doğulan hakimiyyət doğrudanmı təhlükəsizlik gətirir, yoxsa sadəcə başqa formada zorakılığı qanuniləşdirir?
Bəlkə də "Yeni nizam"ın ən böyük uğuru məhz budur: o, gələcəyi proqnozlaşdırmağa çalışmır. Sadəcə xatırladır ki, ədalətsizlik uzun müddət görməzliyə vurulduqda, qorxu isə idarəetmə vasitəsinə çevrildikdə, istənilən cəmiyyət öz "yeni nizamı" ilə üz-üzə qala bilər. Elə buna görə də Mişel Frankonun filmi yalnız 2020-ci ilin ən çox müzakirə olunan ekran əsərlərindən biri deyil, həm də son illərin ən narahatedici siyasi alleqoriyalarından biridir. Onu izləmək asan deyil. Amma böyük kino çox vaxt insanı rahatlaşdıran yox, narahat edən, salonun işıqları yandıqdan sonra da beynində yaşamaqda davam edən filmlərdən doğulur. "Yeni nizam" məhz belə ekran əsərlərindəndir.
"525"
Treyler
https://www.imdb.com/video/vi820232217/?ref_=tt_vids_vi_1
