"Kitabi-Dədə Qorqud" elə bir əzəli-əbədi abidədir ki, onun daha möhkəm, daha davamlı, daha möhtəşəm və həmişəyaşar olmasında bir kərpic qoyanın da, min kərpic qoyanın da əməyi təqdirlə yad edilməlidir. Filologiya elmləri namizədi Yeganə İsmayılovanın təzəcə çapdan çıxmış çox maraqlı və dərin elmi biliklər ehtiva edən, orijinal "Kitabi-Dədə Qorqud" eposu şifahi, qədim, orta və müasir Azərbaycan ədəbiyyatında" adlı monoqrafiyasını hər şeydən əvvəl bu baxımdan dəyərləndirmək lazımdır. (Bakı, Universitet nəşriyyatı, 2013, 226 səh.). Kitabın redaktoru və rəyçiləri görkəmli ədəbiyyatşünas alimlərimiz Q.Namazov, T.Mütəllimov, T.Hüseynov və M.İmanovdur.

"Kitabi-Dədə Qorqud" bizim epik yaddaşımız, düşüncə qaynağımızdır. Tükənməz bir xəzinədir, qürur və fəxarət yerimizdir. Ədəbiyyatımızın başlanğıcıdır. Təəssüf ki, bəziləri ədəbiyyatımızın başlanğıcını eposun yazıya köçürüldüyü XI əsrə aid edirlər. Görkəmli tədqiqatçılar isə abidəni VII əsrlə bağlayırlar. Halbuki eposun 1-ci cümləsi: "Rəsul əleyhissəlam zamanına yaqın Bayat boyundan Qorqud Ata derlər, bir ər qopdu" açıqca göstərir ki, abidə VI əsrin ortalarında, bəlkə də daha əvvəl yaranmışdır.

Dilimizdə "səhərə yaxın", "axşama yaxın" və s. ifadələr vardır.Bu ifadələrin mənası o deməkdir ki, hələ səhər deyildir, hələ axşam deyildir, ancaq az sonra səhər açılacaq, axşam düşəcək. Nəzərə alsaq ki, Məhəmməd peyğəmbər miladi 570-ci ildə dünyaya gəlib, deyilənlər yerini alır.

Burada bir məsələyə də toxunmağı münasib bildik. Kitabın müəllifi daxil, bütün tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, "Kitabi-Dədəd Qorqud" elm aləminə 1815-ci ildən bəlli olmuşdur. Məlumdur ki, həmin ildə alman alimi H.F.Dits Drezden kitabxanasında "Dədəd Qorqud" dastanlarını aşkara çıxarmış, "Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy"u alman dilinə çevirərək çap etdirmişdir.

Bizə qalırsa, burada abidənin dünya elminə bəlli olmasından söhbət gedir. Əslində epos Azərbaycanda xalq arasında, ziyalılar və qələm sahibləri arasında məlum olub. Məsələ burasındadır ki, tədqiqatçının da göstərdiyi kimi, akademik Həmid Araslı XV əsr Azərbaycan şairi Ətainin "Leyli və Məcnun" poemasında "Dədə Qorqud" motivləri" adlı məqaləsində (Bax: "Kitabi-Dədə Qorqud" (məqalələr toplusu), Bakı. Elm, 1999, s. 75-82) göstərir ki, Ətainin əsəri Qorqud Atanın müqəddəs övliya, bir el bilicisi kimi türk dünyasında geniş nüfuzunu əks etdirir. Məqalənin 77-78-ci səhifələrində Ətainin Dədə Qorquda ithaf etdiyi şeirlər yer alır. Bir bəndi oxuculara təqdim edirəm:

Dədəm Qorqud söylədi ki, düşmənin

Ölüsü ölsə sevinmək kimsənin

Nişə kim bu cümlə başlardan keçər,

Cümlə aləm həm bu şərbətdən içər.

Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının yazıya köçürülən ən qədim abidəsi, folklorumuzun zirvəsi, ölməz sənət abidəsi "Kitabi-Dədə Qorqud" barədə çoxsaylı tədqiqatlar aparılmış, bu möhtəşəm abidə dünyanın bir çox dillərinə tərcümə edilmişdir.

Bu ölməz abidənin tədqiqinə Azərbaycanda keçən əsrin əvvəllərindən Əmin Abidlə (Əmin Mütəllib oğlu Əhmədov) başlanmış, eposa bir çox monoqrafiyalar, dissertasiyalar həsr olunmuş və indinin özündə belə tədqiqatlar davam etdirilir. Ona görə ki, bu əvəzsiz abidə şifahi və yazılı ədəbiyyatımızın tükənməz enerji mənbəyidir.

Həqiqətən də "Kitabi-Dədə Qorqud" eposuna hansı cəhətdən yanaşsan, orada istənilən qədər tədqiqata ehtiyac duyulan məsələlər var. Lakin əvvəllər tədqiqatlar abidənin özü ilə bağlı aparılırdı. Dosent Yeganə İsmayılovanın monoqrafiyasında ilk dəfə olaraq "Kitabi-Dədə Qorqud"un milli düşüncəmizə, eləcə də milli ədəbi düşüncəmizə təsiri problemi qoyulur və həllini tapır.

Monoqrafiya giriş, üç fəsil və tədqiqatçının istinad etdiyi, bəhrələndiyi məxəzlərin göstəricisindən ibarətdir. Girişdə mövzunun aktuallığı, məqsəd və vəzifələri,elmi yeniliyi və s. nəzərdən keçirilir. Əsərin etiraf edim ki, çox əhatəli girişi və tədqiqat işi özü o qədər axıcı dillə, fikir zənginliyi ilə yazılıb ki, oxuyanda öz fikirlərimi toplamaqda çətinlik çəkdim. Sözlərimin səmimiliyi naminə monoqrafiyadan bir-iki cümləni oxucuların nəzərinə çatdırmağı münasib bildim.

- "Kitabi-Dədə Qorqud" Azərbaycan tarixinin bütün keşməkeşlərini özündə inikas etdirərək onun ayrılmaz, qopmaz parçası olmuş və bizimlə birgə milli müstəqilliyə qovuşmuşdur".

- "Daha sonra abidə "bəraət" qazandı və yenidən elmi və ədəbi fikir dövriyyəsinə daxil edildi". Açığını deyim ki, bu qiymətli fikirdən sonra tədqiqatçının nə deyəcəyi məni düşündürürdü. Heyranedici bir qənaətlə üzləşdim.

- "Milli düşüncənin bütün sahələrindən daha çox ədəbiyyatda coşğun "Dədə Qorqud" dövrü başladı. Sanki milli ədəbi düşüncədə bir "Dədə Qorqud" yanğısı var imiş".

Bütün bunlar mövzuya, daha doğrusu Ana kitabımız "Dədə Qorquda olan dərin məhəbbətdən qaynaqlanır.

Monoqrafiyanın "Kitabi-Dədə Qorqud" mövzuları şifahi, qədim və orta əsrlər ədəbiyyatında" adlanan 1-ci fəslində folklor və yazılı ədəbiyyat aspekti, "Kitabi-Dədə Qorqud" Azərbaycan ədəbi düşüncəsinin mərhələsi və qaynağı kimi, abidənin Azərbaycan şifahi xalq ədəbi düşüncə tarixinə təsiri problemləri tədqiqata cəlb olunur.

Məlumdur ki, milli-mənəvi və ədəbi düşüncə sistemi üç layı əhatə edir: Sakral-mifoloji layı, mənəvi-əxlaqi layı və sosial-mədəni layı. Hər üç düşüncə layı öz mövcudluğunu tarixi abidələrdə qoruyub saxlamışdır. Bu abidələrin ilkini "Kitabi-Dədə Qorqud"dur. Bütün düşüncə sistemləri, o cümlədən də tədqiqatçının ilk dəfə olaraq araşdırmaya cəlb etdiyi milli ədəbi düşüncə problemi əsərin 1-ci fəslinin 2-ci və 3-cü yarımfəsillərində "Kitabi-Dədə Qorqud" eposu milli ədəbi düşüncənin ilkin mərhələləri kimi və "Kitabi-Dədə Qorqud" və milli ədəbi düşüncənin inkişaf tarixi" bölmələrində öz əksini tapmışdır.

Deyilənlər tədqiqatçının "Kitabi-Dədə Qorqud"un dərin təsir göstərdiyi "Əhməd Haramı", "Vərqa və Gülşa", "Qurbani", "Tahir və Zöhrə", "Abbas və Gülgəz", "Şah İsmayıl və Güllüzar", "Koroğlu" və başqa məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanlarının, eləcə də Nizamidən başlamış yazılı ədəbiyyatımızın təhlili nəticəsində gəldiyi qənaətlərdir.

"Dədə Qorqud" eposundakı "Ölüm xofu, ölümdən qaçma", "övladsızlıq", "Xəyanət", "ölməzlik qazanmaq arzusu" "gənclərə igidlik adı verilməsi mərasimi", "nəsil tərbiyəsi" və s. motivlər, oxşarlıqlar dastanlarımızda da özünü göstərir.

Məlumdur ki, "Kitabi-Dədə Qorqud"un bütün boyları dərin fəlsəfi fikir ifadə edən

Hanı dediyim bəy ərənlər,

Dünya mənim deyənlər.

Əcəl aldı, yer gizlədi,

Fani dünya kimə qaldı

- misraları ilə bitir. Dastanlarımız da "duvaqqapma" adlanan bölmə ibrətli misralarla bitir.

Monoqrafiyanın "Dədə Qorqud" və XX əsr Azərbaycan nəsri" adlanan II fəslindən göründüyü kimi, "Kitabi-Dədə Qorqud" Azərbaycanda dönə-dönə çap olunandan sonra onun motivləri ədəbi-bədii enerji qaynağı kimi müasir Azərbaycan ədəbiyyatına yeni və rəngarəng mövzular və ovqat gətirmişdir. Təsir o qədər güclü olmuşdur ki, mövzular öz təcəssümünü həm epik, həm lirik, həm də dramatik növlərdə və janrlarda tapmışdır. II fəslin "Müasir nəsrdə "Dədə Qorqud" motivlərinin başlanğıcı: "milli-mənəvi istiqamət" adlanan hissəsində M.Rzaquluzadənin "Dəli Ozan", "El gücü" povestləri, yeddi hekayəsi və Əhmədağa Muğanlının "Məclisə Dədə Qorqud gəldi", "Qorqud Dədənin öyüdü", "Şəhriyar əfsanəsi" povesti, "İtirilmiş dastanlar" roman-povesti "Dədə Qorqud"un işığında tədqiqata cəlb edilmişdir.

Onu da deyək ki, yazılı ədəbiyyatımızda "Kitabi-Dədə Qorqud" motivləri indiyədək ayrıca tədqiqat mövzusuna çevrilməmişdi.

Tədqiqata cəlb olunan 3-cü ədibimiz Anardır. Anarın "Kitabi-Dədə Qorqud"la bağlı yaradıcılığı sözün həqiqi mənasında bir hadisədir. Yaxşı yadımdadır, 1985-ci ildə çap olunan "Dədə Qorqud dünyası" ictimai mühitdə necə təsir buraxdı, bomba kimi partladı. Təsadüfi deyildir ki, ümummilli liderimiz Heydər Əliyev Anarın bu sahədəki (əslində dəfələrlə başqa sahələrdə də) xidmətlərini yüksək qiymətləndirmişdir: "Kitabi-Dədə Qorqud" Azərbaycan ictimaiyyəti, kütlə, xalq üçün tanınmalıdır. Mən bu baxımdan Anarın xidmətlərini xüsusi qeyd etmək istəyirəm.Mənə belə gəlir ki, biz bu gün, müəyyən zaman keçəndən sonra Anarın bu sahədəki axtarışlarına, xidmətlərinə daha yüksək qiymət verməliyik".

Monoqrafiyanın bu fəslində ədəbiyyatşünas alim Yeganə İsmayılovanın görkəmli yazıçımızın yaradıcılığına verdiyi əsl qiymət məni qane etdi: "Anarın yaradıcılığı milli ədəbiyyatımızın xüsusi səhifəsi olduğu kimi, "Kitabi-Dədə Qorqud" eposu da Anar yaradıcılığının xüsusi səhifəsidir".

Monoqrafiyada Anarın yaradıcılığına geniş yer verilib (səh. 72-92).

Tədqiqatçı K.Abdulla yaradıcılığına da geniş yer ayırıb və "Dədə Qorqud"la bağlı görkəmli yazıçı və alimin yaradıcılığını yüksək qiymətləndirib (Bax: s. 93-109). O, yazıçının əsərlərindən böyük məhəbbətlə söz açaraq təhlil edib. Xüsusi vurğulayıb ki, ədib-alimin bədii və elmi əsərləri Azərbaycan bədii-elmi mühitində heç kəsin yaradıcılığına bənzəməyən orijinal hadisədir. O, "Yarımçıq əlyazma" üzərində dayanaraq yazır: "Birdən-birə ortaya" Yarımçıq əlyazma" çıxdı: motiv köhnə - "Kitabi-Dədə Qorqud", bədii yozum anlaşılmaz dərəcədə yeni".

Bu bölüm Dədə Qorqudla bağlı Anar və K.Abdullanın həm ədəbi, həm də elmi yaradıcılığına həsr olunub.

"Dədə-Qorqud" eposu postmodernist zaman düşüncəsində" adlanan üçüncü yarımfəsildə tədqiqatçının gəldiyi nəticə diqqəti çəkir:

"Mahiyyətcə hər cür ənənəni inkar edən, onu dağıdan postmodernizm bir sıra gənc yazarlar və ədəbiyyatşünaslar tərəfindən qəbul olunsa da, başdan-başa ənənəvi dəyərlərlə yaşayan Azərbaycan ədəbi düşüncəsi bütövlükdə postmodernizmi qəbul etmir (səh. 108)

Tədqiqatçı əsərləri səriştəli ədəbiyyatşünas kimi təhlil edir və göstərir ki, milli ideyalar "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarının canında, ruhunda yaşamaqla müasir ədəbiyyatımıza dastanın özündən gəlir. Həmin ideyalar öncə M.Rzaquluzadə, daha sonra Əhmədağa Muğanlı nəsrində "mənəvi istiqamət" Anar nəsrində isə "milli özünütəsdiq istiqaməti" kimi təzahür edir. Kamal Abdullanın yaradıcılığında "Dədə Qorqud" motivlərinin tamamilə yeni və orijinal "yozum istiqaməti" yaranır.

Araşdırıcı tədqiqata cəlb etdiyi əsərləri təhlil etdikdən sonra doğru qənaətə gəlir: "Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında epik növün inkişafı hansı mərhələdən keçibsə-keçsin, daim "Kitabi-Dədə Qorqud"un potensiyası ilə qidalanmışdır.

III Fəsil çağdaş Azərbaycan poeziyası və dramaturgiyasında "Kitabi-Dədə Qorqud" ideyaları" adlanır. Tədqiqatçı doğru olaraq etiraf edir ki, material o qədər çoxdur ki, hamısını əhatə etmək, hər birinin üzərində xüsusi dayanmaq imkan xaricindədir. Bununla belə, deməliyəm ki, araşdırıcı tədqiqatın məqsəd və vəzifələrini doğru dərk edərək inandırıcı qənaətə gəlmişdir.Həqiqətən də "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunun müasir Azərbaycan poeziyasına təsiri onun ideya tükənməzliyindən irəli gəlir. Müəllif B.Vahabzadə, N.Xəzri, Səhənd, A.Abdullazadə, N.Kəsəmənli, Z.Yaqub, V.Aslan və başqa şairlərin Dədə Qorqud ruhunda yazılmış poemalarını, eləcə də başqa şairlərin mövzu ilə bağlı şeirlərini tədqiqata cəlb etmişdir.

Maraqlıdır ki, dahi Səməd Vurğun "Kitabi-Dədə Qorqud"un kəskin basqılara məruz qaldığı bir zamanda çəkinmədən şair fəhmi ilə "Dədə Qorqud"un işıqlı gələcəyini görüb, "Gələcəyin toy bayramı" şeirində onu tərənnüm etmişdir.

Dədə Qorqud dediyimiz

min bir yaşlı bir ozan da,

Qoca vaxtı öz sazını sinəsinə

basacaqdır.

Bütün xalqlar və tayfalar

ona qulaq asacaqdır.

III Fəsildə "Dədə Qorqud" ideyalarının müasir Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafındakı yeri və rolu gündəmə gətirilir. Bu fəsildə Ə.Dəmirçizadənin "Dədə Qorqud" librettosu, "Qaraca çoban", Abay Dağlının "Dədə Qorqud" pyeslərindən, eləcə də B.Vahabzadənin "Özümüzü kəsən qılınc" pyesindən və onların milli birlik və milli vəhdət ideyalarını tərənnüm etdiyindən danışılır. Nəbi Xəzrinin "Torpağa sancılan qılınc" və "Burla Xatun" pyeslərində "Vətən - ana" motivi ön plana çəkilir. K.Abdullanın "Casus" və "Beyrəyin taleyi" pyeslərində "Dədə Qorqud" motivlərinin psixoloji yöndən yozumu qabardılır.

Monoqrafiyada, eləcə də "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanları əsasında hazırlanmış tamaşalar tədqiqat süzgəcindən keçirilir. "Mən Dədə Qorqud", “Oğul”, "Xatun" və K.Abdullanın "Unutmağa kimsə yox", "Casus" pyeslərinin səhnə həyatı araşdırılır.

Araşdırıcı abidə ilə bağlı tədqiqatlarla, məxəzlərlə, bədii ədəbiyyatla yaxından tanış olmuş, ən kiçik yazılara qədər oxumuş, öz münasibətini bildirmişdir. Məsələn, professor Yavuz Axundlunun Naxçıvan Dövlət Universitetinin "Elmi əsərləri"ndə (1998, № 2, səh. 45-47) çıxan üç səhifəlik "Kitabi - Dədə Qorqud" dastanı ilə yunan mifologiyası arasında bəzi müqayisələr" məqaləsinə qədər bütün gərəkli əsərləri tədqiqata cəlb etmişdir.

Bununla belə, İ.Şıxlının "Dəli Kür", İ.Hüseynovun "Saz", "Tütək səsi", M.Süleymanlının "Köç" kimi "Dədə Qorqud"la səsləşən, ictimai həyatımızda böyük rol oynayan əsərlərinin tədqiqata cəlb olunmaması təəssüf doğurur.

Və nəhayət qənaətim budur ki, tədqiqatçı bu maraqlı əsərində Azərbaycan xalqının dünya, zaman, insan, dövlət, ordu, qəhrəmanlıq, ənənə və s. haqqında yazılmış qanunlar, düşüncələr, baxışlar məcmuəsi olan, etnik şüurun göstəricisi kimi onun səviyyəsini, səciyyəvi xüsusiyyətlərini, millətin milli kimliyini açıqlayan, bitgin və sistemli abidə - "Kitabi-Dədə Qorqud"un qədim Azərbaycan şifahi və yazılı ədəbiyyatına dərin təsirini inkarolunmaz faktlarla isbatlamış, ortaya gərəkli bir əsər qoymuşdur.

Monoqrafiyanı oxuyub başa çatanda bir rahatlıq tapdım. Dərk etdim ki, sıralarımıza ədəbiyyatımızı, ədəbiyyatşünaslıq və folklorşünaslıq elmimizi dərindən sevən və yaxşı bilən bir alim qoşulur.