"Təzə nə var?" - "Bir rəsmin dedikləri"

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı ADPU-nun nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi Arzu Vahabovadır. Müsahibimizlə Pol Qogenin "Təzə nə var?" əsərindən danışmışıq.

Pol Qogen 7 iyun 1848-ci ildə Fransanın Paris şəhərində anadan olub, XIX əsrin sonu dünya təsviri sənətinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri kimi tanınıb. O, postimpressionizm cərəyanının aparıcı simalarından biri olmaqla yanaşı, simvolizm və primitivizm istiqamətlərinin inkişafına da mühüm təsir göstərib. Gənclik illərində dənizçi və birja makleri kimi fəaliyyət göstərsə də, rəssamlığa olan böyük marağı onu peşəkar incəsənət yolunu seçməyə sövq edib. Əvvəlcə impressionist rəssamların təsiri altında yaradıcılıqla məşğul olan Qogen zaman keçdikcə özünəməxsus bədii üslub formalaşdırıb. O, təbiətin sadəcə vizual görünüşünü əks etdirməklə kifayətlənməyərək, rənglər vasitəsilə insanın daxili aləmini, hisslərini və mənəvi düşüncələrini ifadə etməyə çalışıb. Rənglərin dekorativ istifadəsi, aydın konturlar, sadələşdirilmiş formalar və simvolik məzmun onun yaradıcılığının əsas xüsusiyyətləri hesab olunur. Bu xüsusiyyətlər sonradan fovizm və ekspressionizm kimi cərəyanların formalaşmasına da təsir göstərib.

Rəssamın Taiti dövründə yaratdığı əsərlər dünya təsviri sənətinin ən qiymətli nümunələri sırasında yer alır. Bu dövrdə çəkdiyi "Təzə nə var?", "Ölülərin ruhu seyr edir", "Dəniz kənarında",  "Bazar" kimi əsərlər onun yaradıcılığının zirvəsi hesab edilir.

- Əsər Pol Qogen yaradıcılığının hansı dövrünə təsadüf edir?

- Pol Qogenin "Təzə nə var?" əsəri 1892-ci ildə rəssamın yaradıcılığında xüsusi əhəmiyyət kəsb edən Taiti dövründə yaradılıb. Bu əsər Qogenin Avropanı tərk etdikdən sonra formalaşdırdığı yeni bədii dünyagörüşünün və yaradıcılıq axtarışlarının parlaq nümunələrindən biri hesab edilir. Rəssam 1891-ci ildə Fransanı tərk edərək Sakit okeandakı Taiti adasına yollanmış, burada sənayeləşmiş Avropa cəmiyyətindən uzaq, daha sadə və təbiətlə vəhdətdə yaşayan insanların həyatını müşahidə etmişdi. O, hesab edirdi ki, Taitidə qədim adət-ənənələr, saf həyat tərzi və insanın təbiətlə harmoniyası hələ də qorunub saxlanılıb. Məhz bu səbəbdən Qogen burada gördüyü insanları, onların gündəlik həyatını, geyimlərini, inanclarını və təbiətin rəngarəng gözəlliyini öz əsərlərinin əsas mövzusuna çevirib.

"Parau Api" taiti dilində "Təzə nə var?" və ya "Nə xəbər?" mənasını ifadə edir. Əsərin adı iki qadın arasında baş verən səmimi söhbətə işarə edir və gündəlik həyatın adi bir anını bədii dəyərə çevirir. Qogen bu tablo vasitəsilə yalnız iki insanın ünsiyyətini deyil, həm də Taiti cəmiyyətinin sakit həyat tərzini, insanlar arasındakı yaxın münasibətləri və təbiətlə qırılmaz bağlılığı nümayiş etdirib. Əsərin yaranması rəssamın Taitidə keçirdiyi ilk illərin təəssüratları ilə sıx bağlıdır və həmin dövr onun yaradıcılığında rəng, forma və kompozisiya baxımından yeni mərhələnin başlanğıcı hesab olunur.

"Təzə nə var?" bu gün dünya incəsənət tarixində postimpressionizmin ən əhəmiyyətli nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Əsər təkcə Pol Qogenin Taiti dövrünün bədii xüsusiyyətlərini deyil, həm də XIX əsrin sonlarında Avropa rəssamlarının yeni estetik axtarışlarını, fərqli mədəniyyətlərə marağını və rəngin emosional ifadə vasitəsinə çevrilməsini əks etdirir. Buna görə də "Təzə nə var?" yalnız estetik baxımdan deyil, həm də tarixi və mədəni dəyərinə görə dünya incəsənətinin mühüm şah əsərlərindən biri hesab olunur.

- Tablo indi harada saxlanılır?

- Əsər tamamlandıqdan sonra bir müddət müxtəlif şəxsi kolleksiyalarda saxlanılmış, sonralar Avropadakı muzey kolleksiyalarına daxil edilib. Hazırda tablo Almaniyanın Drezden şəhərində yerləşən "Galerie Neue Meister" muzeyində mühafizə olunur. Bu muzey XIX və XX əsr Avropa təsviri sənətinin zəngin kolleksiyası ilə tanınır və Pol Qogenin bu əsəri onun ən qiymətli eksponatlarından biri hesab edilir. Muzeydə əsərin xüsusi şəraitdə qorunması, müasir konservasiya üsullarından istifadə olunması və mütəmadi elmi tədqiqatların aparılması onun gələcək nəsillər üçün saxlanılmasına xidmət edir.

- Əsərdə kompozisiya həlli necədir?

- Pol Qogenin "Təzə nə var?" əsərinin kompozisiya həlli sadə görünməsinə baxmayaraq, dərin düşünülmüş bədii quruluşa malikdir və rəssamın postimpressionist yaradıcılıq prinsiplərini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Kompozisiyanın əsasını təşkil edən iki qadın fiquru tamaşaçının diqqətini dərhal özünə cəlb edir və bütün bədii məkan bu obrazların qarşılıqlı münasibəti üzərində qurulur. Fiqurların biri ayaq üstə dayanaraq qarşı tərəfə baxır, digəri isə sakit vəziyyətdə oturmuş şəkildə təsvir edilmişdir. Bu fərqli duruş formaları kompozisiyaya həm ritm, həm də daxili dinamika qazandırır. Rəssam fiqurları mərkəzə yaxın yerləşdirərək onların emosional və məzmun baxımından əsərin əsas yükünü daşımasını təmin edir. Arxa planın sadələşdirilməsi və dekorativ xarakter alması insan obrazlarını ön plana çıxarır, tamaşaçının diqqətini lazımsız detallardan uzaqlaşdıraraq əsas ideyaya yönəldir.

Əsərdə obrazların psixoloji ifadəsi sakitlik, təmkin və daxili harmoniya hissi yaradır. Qadınların üz cizgilərində güclü emosional gərginlik müşahidə olunmasa da, onların baxışları və bədən hərəkətləri arasında görünməyən dialoq hiss edilir. Rəssam bu obrazlar vasitəsilə Taiti xalqının gündəlik həyatını, sadə yaşayış tərzini və insanlar arasındakı səmimi münasibətləri nümayiş etdirmişdir. Obrazlar fərdi portret kimi deyil, daha çox müəyyən həyat tərzini, mədəniyyəti və mənəvi dəyərləri təmsil edən ümumiləşdirilmiş simalar kimi təqdim olunur. Onların sakit davranışı və təbii duruşu əsərin ümumi ovqatını müəyyənləşdirərək harmoniya və sabitlik hissini gücləndirir.

Kompozisiyanın tarazlığı fiqurların yerləşdirilməsi, rəng sahələrinin uyğunluğu və boş məkanın düzgün bölüşdürülməsi nəticəsində əldə edilmişdir. Qogen klassik perspektiv qaydalarına tam riayət etmədən dekorativ kompozisiya prinsiplərinə üstünlük vermiş, səthi məkan hissini rəng və forma vasitəsilə ifadə edib. Fiqurların konturlarının aydın verilməsi və formaların sadələşdirilməsi əsərə monumental təsir bağışlayır. Bütün bu xüsusiyyətlər nəticəsində "Təzə nə var?" yalnız iki qadının təsviri deyil, həm də insan, təbiət və milli-mədəni kimlik arasında harmoniyanı ifadə edən, yüksək bədii-estetik dəyərə malik postimpressionist kompozisiya nümunəsi kimi qiymətləndirilir.

- Rəng həlli haqqında nə deyə bilərsiniz?

- "Təzə nə var?" əsərində rəng həlli postimpressionizm cərəyanının əsas bədii xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən ən mühüm ifadə vasitələrindən biridir. Rəssam təbiətdə gördüyü rəngləri olduğu kimi təkrarlamağa çalışmır, əksinə, onları daxili hisslərini, emosional təəssüratlarını və əsərin ümumi ideyasını ifadə edən bədii elementlər kimi təqdim edir. Kompozisiyada üstünlük təşkil edən parlaq sarı, isti narıncı, qırmızı, mavi və yaşıl çalarlar əsərin dekorativ təsirini artırmaqla yanaşı, tropik təbiətin işıqlı və canlı atmosferini də tamaşaçıya hiss etdirir. Rənglərin cəsarətli və sərbəst tətbiqi Qogenin fərdi yaradıcılıq üslubunu nümayiş etdirərək əsərə güclü emosional ifadəlilik qazandırır.

Əsərdə sarı rəng geniş səthlərdə istifadə olunaraq kompozisiyanın əsas vizual dayağına çevrilmişdir. Bu rəng yalnız fon elementi kimi çıxış etmir, eyni zamanda günəş işığını, isti iqlimi və Taiti təbiətinin həyat dolu enerjisini simvolik şəkildə ifadə edir. Qırmızı və narıncı tonlar fiqurların geyimlərində və ətraf mühitin bəzi hissələrində istifadə edilərək kompozisiyanın ritmini gücləndirir, mavi və yaşıl çalarlar isə isti rənglərlə ahəngdar kontrast yaradaraq əsərdə rəng tarazlığını təmin edir. Rəng sahələrinin iri ləkələr şəklində təqdim olunması formaların dekorativ xarakterini artırır və təsvirə monumental görünüş bəxş edir.

Qogen işıq və kölgəni akademik rəssamlıq ənənələrində olduğu kimi, yumşaq keçidlərlə deyil, əsasən rənglərin qarşılıqlı münasibəti vasitəsilə ifadə etmişdir. Bu yanaşma nəticəsində fiqurlar və ətraf mühit daha ümumiləşdirilmiş, lakin daha təsirli bədii görünüş qazanmışdır. Konturların aydınlığı, rənglərin təmizliyi və ton keçidlərinin minimum səviyyədə saxlanılması postimpressionist estetikanın mühüm xüsusiyyətlərini nümayiş etdirir. Rənglər burada yalnız əşyaların xarici görünüşünü təsvir etmir, həm də onların mənəvi və emosional məzmununu açmağa xidmət edir.

Əsərin rəng sistemi bütövlükdə sakitlik, harmoniya və təbiətlə vəhdət hissi yaradır. Parlaq, lakin bir-biri ilə uyğunlaşdırılmış rəng çalarları tamaşaçını Taitinin ekzotik mühitinə aparır, eyni zamanda rəssamın bu məkana duyduğu heyranlığı və romantik münasibəti əks etdirir. Məhz buna görə də "Təzə nə var?"əsərinin rəng həlli yalnız estetik gözəllik yaratmaq məqsədi daşımır, həm də əsərin ideya məzmununu, obrazların daxili aləmini və Pol Qogenin bədii dünyagörüşünü ifadə edən əsas kompozisiya vasitələrindən biri kimi çıxış edir.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- "Təzə nə var?" tamaşaçıya ilk növbədə insanın təbiətlə harmoniyada yaşamasının, sadəliyin və səmimi ünsiyyətin əsl dəyərini xatırladır. Rəssam gündəlik həyatın adi görünən bir anını yüksək bədii məna daşıyan kompozisiyaya çevirərək göstərir ki, insanın xoşbəxtliyi yalnız maddi rifah və ya texnoloji inkişafla deyil, daxili mənəvi rahatlıq, qarşılıqlı hörmət və təbiətlə ahəngdar münasibətlə də bağlıdır. Əsərdə təsvir olunan iki qadının sakit söhbəti ilk baxışdan sadə məişət səhnəsi təsiri bağışlasa da, bu səhnə insanların bir-birini dinləməsinin, fikir mübadiləsinin və sosial əlaqələrinin cəmiyyət həyatında nə qədər mühüm rol oynadığını ifadə edir. Bu baxımdan əsər insan münasibətlərinin səmimiyyətini və ünsiyyət mədəniyyətinin əhəmiyyətini ön plana çıxarır.

Tablo eyni zamanda tamaşaçını müxtəlif mədəniyyətlərə hörmətlə yanaşmağa, onları anlamağa və dəyərləndirməyə çağırır. Qogen Taiti xalqının gündəlik həyatını ekzotik maraq obyekti kimi deyil, özünəməxsus ənənələri, estetik zövqü və həyat fəlsəfəsi olan zəngin bir mədəniyyət kimi təqdim edir. Rəssam bununla göstərmək istəyir ki, hər bir xalqın mədəni irsi bəşəriyyətin ortaq sərvətidir və onun qorunması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əsər həm də insanın təbiətdən uzaqlaşmasının mənəvi boşluq yarada biləcəyini düşündürür və təbiətlə yaxınlığın insan ruhuna rahatlıq bəxş etdiyini vurğulayır.

"Təzə nə var?" müasir tamaşaçı üçün də aktual məna daşıyır. Sürətlə dəyişən dünyada insanlar çox vaxt gündəlik həyatın sadə, lakin qiymətli anlarını görmədən yaşayırlar. Qogen bu əsər vasitəsilə bizi dayanmağa, ətrafımıza diqqətlə baxmağa, insan münasibətlərinin, sakitliyin və mənəvi harmoniyanın əsl dəyərini yenidən dərk etməyə sövq edir. Əsər göstərir ki, həqiqi gözəllik yalnız zahiri görünüşdə deyil, insanın daxili aləmində, təbiətlə qurduğu münasibətdə və başqaları ilə paylaşdığı səmimi ünsiyyətdə təzahür edir. Məhz buna görə də "Təzə nə var?" yalnız iki qadının təsviri deyil, insan həyatının mənəvi zənginliyi, mədəni müxtəliflik, təbiətə bağlılıq və daxili harmoniya haqqında düşündürən dərin fəlsəfi məzmun daşıyan bir sənət əsəri kimi bu gün də öz aktuallığını və bədii dəyərini qoruyub saxlayır.

Aytac SAHƏD