Azərbaycan nəsrində insanın daxili aləmini, mənəvi sarsıntılarını, ölüm qarşısındakı acizliyini və varlıqla bağlı suallarını bədii-fəlsəfi müstəviyə gətirən əsərlər xüsusi yer tutur. Bu baxımdan İmamverdi İsmayılovun “Labirint” povesti yalnız psixoloji vəziyyətin təsviri deyil, insanın öz varlığı ilə üzləşməsinin, cəmiyyətlə toqquşmasının, təbiət və Yaradan qarşısında düşüncələrə dalmasının bədii ifadəsidir.

Əsər ilk baxışda obsesiv-kompulsiv pozuntudan əziyyət çəkən bir insanın hekayəsi kimi görünür. Lakin povestin daxili qatlarına endikcə aydın olur ki, müəllif təkcə bir fərdin xəstəliyini deyil, bütövlükdə müasir insanın mənəvi xəstəliyini təsvir edir. Buradakı qəhrəman konkret şəxs olmaqdan çıxaraq bəşəriyyətin simvoluna çevrilir.

“Labirint”in mühüm cəhətlərindən biri də əsərin dilidir. Burada dil sadəcə hadisələri nəql edən vasitə deyil. Dil özü düşünür, yaşayır, ağrıyır, qəhrəmanın daxili sarsıntılarını ifadə edir. Buna görə də povestdə iki əsas obrazdan danışmaq mümkündür: biri insan, digəri isə dildir. İnsan əsərin fəlsəfi yükünü, dil isə onun milli-estetik ruhunu daşıyır və obraz səviyyəsinə yüksəlir.

Labirint anlayışı: məkan yox, insanın daxili dünyası

Əsərin adı təsadüfi seçilməmişdir. Labirint burada yalnız fiziki məkan deyil. Bu labirint şəhərin küçələri, evlər, yollar və binalar deyil; insanın öz iç dünyasıdır. Qəhrəman daim düşünür, şübhələnir, sayır, yoxlayır, təkrar edir. Onun davranışları zahirən xəstəliyin əlaməti kimi görünür. Lakin bu təkrarların, saymaların və qorxuların arxasında daha dərin fəlsəfi məna dayanır.

Bugünkü insan da eyni labirintdə dolaşır. İnformasiya çoxaldıqca arxayınlıq azalır. İmkanlar genişləndikcə tənhalıq artır. İnsan özünü daha çox tanıdığını düşündükcə, əslində özündən daha çox uzaqlaşır. Povestin qəhrəmanı da məhz bu mənəvi parçalanmanın daşıyıcısıdır.

Onun daxilindəki qarışıqlıq əslində bütün bəşəriyyətin daxilindəki qarışıqlığın əks-sədasıdır.

İnsan da min illərdir eyni sualları təkrar edir: həyat nədir, ölüm nədir, insan haradan gəlib hara gedir, yaradılışın sirri nədədir? Bu sualların heç birinə son cavab tapa bilməyən insan əslində öz mənəvi labirintində dolaşır. Povestin qəhrəmanı da həmin ümumbəşəri axtarışın daşıyıcısıdır.

Müəllif xəstəliyi tibbi anlayışdan çıxararaq fəlsəfi kateqoriyaya çevirir. Obsessivlik burada yalnız psixoloji hal deyil; insanın varlıq qarşısındakı narahatlığının, kainat qarşısındakı acizliyinin və ölüm qarşısındakı qorxusunun bədii rəmzidir.

İnsan obrazı: fərddən bəşəri simvola

“Labirint”in qəhrəmanı adsızdır. Bu adsızlıq təsadüfi deyil. Müəllif onu konkret adla məhdudlaşdırmır, çünki qəhrəman yalnız bir insanı deyil, hər bir insanı təmsil edir. Onun tənhalığı, qorxusu, şübhəsi, ölüm haqqında düşüncələri ümumi insan taleyinin ifadəsidir.

Qəhrəman qapını bağlayıb-bağlamadığını yoxlayır, əşyaları sayır, addımlarını ölçür, günlərini hesablayır. O, sanki həyatı nəzarət altına almaq istəyir. Lakin həyat nə qədər hesablanırsa-hesablansın, insanın əlindən çıxır. Zamanı saxlamaq, ölümü gecikdirmək, taleyi dəyişmək mümkün deyil.

Bu baxımdan qəhrəmanın faciəsi onun xəstə olmasında deyil. Onun faciəsi insanlıq faciəsidir. Çünki insan düşünən varlıqdır və düşünmək onu həm ucaldır, həm də əzaba salır.

İnsan və təbiət

Povestdə təbiət yalnız fon rolunda çıxış etmir. Təbiət qəhrəmanın daxili aləminin aynasına çevrilir. Yağış, dəniz, dalğalar, külək, fəsillər, göy üzü – bütün bunlar qəhrəmanın daxili vəziyyətinin davamı kimi görünür, insan taleyinin bədii işarələri kimi təqdim olunur.

Qəhrəman yağışın haradan gəldiyini, göylərin niyə ağladığını, dalğaların niyə qırıldığını düşünür. O, təbiətin hər hadisəsində öz taleyini görür. Dənizin sahilə çırpılan dalğaları insan ömrünün poetik modelinə çevrilir. Hər insan bir dalğa kimi doğulur, yüksəlir və sonda yox olur.

Təbiətdə hər şey öz qanunu ilə baş verir. İnsan isə bu qanunauyğunluğa qarşı çıxmaq istəyir. O, vaxtı saxlamaq, ölümü gecikdirmək, qocalığı dayandırmaq istəyir. Lakin təbiət insanın arzusuna tabe olmur. Bu məqamda müəllif insanın təbiət qarşısındakı acizliyini göstərir.

İnsan və cəmiyyət qarşıdurması

Əsərin ən ağrılı qatlarından biri qəhrəmanın cəmiyyətlə münasibətidir. Əsərdə qəhrəman cəmiyyət içində yaşasa da, cəmiyyətə aid deyil. İnsanlarla qarşılaşır, lakin onlarla mənəvi yaxınlıq qura bilmir. Toylar, yaslar, qonşular, küçələr, parklar onun üçün artıq yadlaşmış bir dünyanın parçalarıdır.

Müəllif burada çağdaş insanın ən böyük faciələrindən birini göstərir: insanlar arasında tənhalığın ağrısını.

Povestin qəhrəmanı insanların saxtalığından, münasibətlərin süniliyindən, dəyərlərin aşınmasından əzab çəkir. O görür ki, insanlar ölümü də, həyatı da çox vaxt yalnız formal şəkildə yaşayırlar. Yas mərasimlərində ölüm yox, münasibətlər danışılır; sevgi yox, maraqlar hökm sürür. Qəhrəman insanların münasibətlərində saxtalıq görür, insanların maraq naminə dəyişməsi onu sarsıdır. Müəllif burada müasir cəmiyyətin mənəvi aşınmasını göstərir.

Beləliklə, qəhrəmanın tənhalığı şəxsi problem olmaqdan çıxır və müasir cəmiyyətin mənəvi portretinə çevrilir.

Cəmiyyət içində tənhalıq əsərin əsas problemlərindən biridir. İnsanlar bir-birinə fiziki baxımdan yaxınlaşdıqca mənəvi baxımdan uzaqlaşırlar. Qəhrəmanın ətrafında adamlar var, amma onu anlayan yoxdur. Bu isə müasir insanın ən böyük faciələrindən biridir.

Gülsatan uşaqla bağlı epizod əsərin mənəvi baxımdan ən işıqlı səhnələrindən biridir. Uşağın ləyaqəti, minnətsizliyi, daxili təmizliyi qəhrəmanın gördüyü saxta münasibətlər içində insani ümid işığı kimi görünür. Müəllif bu səhnə ilə göstərir ki, insanı yaşadan sərvət deyil, vicdan və ləyaqətdir.

İnsan və zaman

“Labirint”də zaman xüsusi fəlsəfi məna daşıyır. Qəhrəman hər şeyi sayır: addımlarını, günlərini, yaşını, illəri, ölənləri, doğulanları. O, sanki zamanı rəqəmlərlə ram etmək istəyir. Lakin zaman rəqəmlərə sığmır.

Əsərdə həyatın dəyəri illərin çoxluğu ilə deyil, yaşanmışlığın mənası ilə ölçülür. Qəhrəmanın gəldiyi qənaət budur ki, insandan neçə il yaşadığını yox, necə yaşadığını soruşmaq lazımdır.

Bu fikir povestin əsas fəlsəfi düsturlarından biridir. Çünki uzun ömür hələ mənalı ömür demək deyil. İnsan həyatının qiyməti zamanın uzunluğunda yox, onun mənəvi dərinliyindədir.

İnsan və ölüm

Povestin mərkəzi ideyalarından biri ölümdür. Qəhrəman ölüm haqqında daim düşünür. O, öz sonunu təsəvvür edir, qəbiristanlıqları xatırlayır, yas mərasimlərini müşahidə edir, hətta ölümün xərclərini belə hesablayır.

Lakin müəllif ölümü yalnız qorxulu hadisə kimi təqdim etmir. Ölüm burada insanı öz həyatını dərk etməyə məcbur edən son həqiqətdir. İnsan ölümdən qaçdıqca əslində ona daha çox yaxınlaşır. Qəhrəman anlayır ki, insanın faciəsi ölməsində deyil, mənasız yaşamasındadır. Əbədiliyin mənasının dərk olunmaması insanlığın məhvi kimi anlaşılır.

Əsərin mühüm fəlsəfi nəticəsi budur: insan ölümdən deyil, ölümün qaçılmazlığını dərk etməkdən əziyyət çəkir. Ölüm həyatın sonu olsa da, eyni zamanda həyatın mənasını müəyyən edən ölçüdür.

İnsan və Yaradan

Povestdə qəhrəmanın düşüncələri tez-tez Yaradanın hüzuruna yönəlir. O, həyatın, ölümün, yağışın, göz yaşının, insan taleyinin mənasını soruşur. Bu suallar insanın əbədi suallarıdır: mən haradan gəlmişəm, niyə yaşayıram və hara gedirəm?

Müəllif göstərir ki, elm və təbabət insan bədəninin müəyyən sirlərini izah edə bilər. Lakin ruhun ağrısını, varlığın sirrini, ölümün mənasını tam izah etmək mümkün deyil. Bu məqamda insanın son sığınacağı inam olur.

Qəhrəmanın Allaha üz tutması onun zəifliyi deyil, əksinə, insanın öz həddini dərk etməsidir. İnsan nə qədər güclü görünsə də, yaradılış qarşısında acizdir. O yalnız sual verə bilir. Cavab isə çox zaman sükutun içində gizlənir.

Dil əsərin ikinci qəhrəmanı kimi

“Labirint”in ən böyük bədii nailiyyətlərindən biri onun dilidir. Bu əsərdə dil sadəcə hadisələri danışmır, hadisələrin iştirakçısına çevrilir. Dil qəhrəmanla birlikdə düşünür, onunla birlikdə ağrıyır, onun təlaşını və daxili parçalanmasını ifadə edir.

Müəllif Azərbaycan dilinin zəngin qatlarına enir. Xalq danışıq dili, atalar sözləri, məsəllər, frazeoloji birləşmələr, unudulmaqda olan sözlər povestin bədii toxumasını təşkil edir. Bu sözlər əsərdə bəzək deyil, məna daşıyıcısıdır.

“Arlını dərd çürüdür”, “İnsan çiy süd əmib”, “Yalanın qalanı olmaz” kimi ifadələr xalq hikmətinin bədii düşüncəyə çevrilməsidir. Bu hikmətlər qəhrəmanın düşüncələrinə daxil olur və əsərin fəlsəfi yükünü artırır.

“Canı boğazına yığılmaq”, “Qanı qaralmaq”, “Gözü yol çəkmək”, “Qəlbi göynəmək”, “Mıxlanıb qalmaq” kimi ifadələr isə əsərə canlı danışıq intonasiyası gətirir. Oxucu burada kitab dili deyil, xalqın nəfəsini hiss edir.

Unudulan sözlərin dirçəldilməsi

İmamverdi İsmayılovun dil ustalığı həm də unudulmaqda olan sözləri mətnə gətirməsində görünür. “Haxlamaq”, “zoqquldamaq”, “şellənmək”, “basmarlamaq”, “veyllənmək”, “hənirsiz”, “alaqurşaq”, “bikeflənmək”, “hövrlənmək”, “şad-şalayın” kimi sözlər əsərin dilinə xüsusi kolorit verir.

Bu sözlər yalnız lüğəvi vahid deyil. Onların hər biri xalq yaddaşının bir parçasıdır. Yazıçı bu sözləri mətnə gətirməklə yalnız bədii əsər yaratmır, həm də dil yaddaşını qoruyur.

Beləliklə, “Labirint” həm də Azərbaycan dilinin zənginliyini, ifadə imkanlarını, xalq ruhunu nümayiş etdirən əsərdir.

Sözün səsi və emosional enerjisi

Əsərdə işlənən sözlərin səs quruluşu da mühüm rol oynayır. “Zoqquldamaq”, “zingildəmək”, “çabalamaq”, “hörüldəmək”, “şivən qoparmaq” kimi sözlər yalnız məna bildirmir, həm də hadisənin səsini oxucuya çatdırır.

Bu cür sözlər vasitəsilə dil təsvir etmir, canlandırır. Oxucu hadisəni yalnız eşitmir, həm də görür və hiss edir. Bu xüsusiyyət povestin emosional təsir gücünü artırır.

Qəhrəmanın daxili gərginliyi artdıqca cümlələr qısalır, ritm sürətlənir. Xatirələrdə dil yumşalır, təbiət təsvirlərində poetikləşir, ölüm mövzusunda isə ağırlaşır. Beləliklə, dil əsərin psixoloji ritmini müəyyənləşdirir.

İnsan və dilin vəhdəti

“Labirint”də insan və dil bir-birindən ayrılmazdır. Qəhrəmanın daxili labirinti dilin ritmində, sözlərin seçimində, cümlələrin quruluşunda əks olunur. İnsan necə düşünürsə, dil də elə hərəkət edir. İnsan necə ağrıyırsa, dil də elə ağrıyır.

Bu baxımdan povestdə iki əsas qəhrəman vardır: obsesiv düşüncələrin içində çabalayan insan və onun ağrısını daşıyan Azərbaycan dili. İnsan əsərin fəlsəfi məzmununu, dil isə milli-estetik formasını yaradır.

Müəllifin uğuru da məhz bundadır: o, bir insanın taleyini danışarkən həm bəşəriyyətin mənəvi xəstəliyini göstərir, həm də Azərbaycan dilinin bədii imkanlarını üzə çıxarır.

İmamverdi İsmayılovun “Labirint” povesti yalnız bir xəstəlik haqqında əsər deyil. Bu povest insanın öz içində, cəmiyyətlə, təbiətlə, zamanla, ölümlə və Yaradanla üzləşməsinin bədii-fəlsəfi salnaməsidir.

Əsərin adsız qəhrəmanı müasir insanın simvoludur. Onun qorxuları, şübhələri, tənhalığı, ölüm düşüncələri və mənəvi axtarışları yalnız fərdi hal deyil, bütün bəşəriyyətin yaşadığı daxili böhranın ifadəsidir.

Eyni zamanda povestin dili ayrıca bir obraz kimi çıxış edir. Xalq deyimləri, atalar sözləri, frazeoloji birləşmələr və unudulan sözlər əsərin milli ruhunu formalaşdırır. Dil burada yalnız vasitə deyil, əsərin canlı nəfəsi, yaddaşı və mənəvi enerjisidir.

Beləliklə, “Labirint”də iki əsas obraz var: insan və dil. İnsan həyatın və ölümün mənasını axtarır, dil isə bu axtarışı bədii-estetik varlığa çevirir. Məhz bu iki obrazın vəhdəti povestin əsas sənətkarlıq uğurunu təşkil edir.

“Labirint”in ən böyük həqiqəti budur: insanın ən böyük labirinti yaşadığı dünya deyil, öz iç dünyasıdır. Bu labirintdən çıxış yolu isə özünü tanımaqdan, həyatı mənalandırmaqdan və sözü yaşatmaqdan keçir.

Mehriban Vəliyeva

Millət vəkili

Bölmənin digər xəbərləri